1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УЛУГ-ХЕМНИ САКТЫРЫМГА, УРУК ДУРТУ ЧЫТКАН ЫШАШ

«Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелдиң ачызында 659 ажы-төлдүг
313 өг-бүле амыдырал-чуртталгазын экижидип алыр аргалыг болган.
Бистиң республикада мал ажыл-агыйлыг улуг кожууннарның бирээзи Улуг-Хем деп санадыр. Одар-белчии­ринде чеди чүзүн мал-маганның чатты берген чоруурун көөрге, чоргааранчыы-даа кончуг. 
Кожуунда малдың баш саны өзүп-көвүдеп турарын дараазында саннар бадыткап турар.  Март 1-ниң байдалы-биле алырга, шээр мал 60370 баш, ооң иштинде 36122 төрүүр хой, өшкү, 11260 баш бода мал, ооң 4875-и төрүүр инек, чылгының баш саны 4791 чедир өскен. Кызымак ажыл-ишчи чоннуң малдың баш санын өстүрүп, кадарып чоруурун демдеглевес аргажок. Каш чылдар дургузунда малын кадарып келген хоочун база оларның изин истээн аныяк-даа малчыннар бо кожуунда бар. Оларның бирээзинге Чаатының Чолдак-Оорга деп черде аныяк малчын өг-бүле Андриян, Аржаана Саттарны хамаарыштырып болур. 
Бо малчыннар «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелдиң шугуму-биле эрткен чылын 200 баш хойну Май Сундуйдан хүлээп алгаш, бо хүнге чедир онча-менди кадарып турарлар. Май Сундуй база Чааты суурдан аныяк малчын, үш чыл бурунгаар бо төлевилелге киржип  эгелээш, 200 баш хойну дараазында аныяк өг-бүлеге дамчытканы ол. Кайызы-даа эрес-кежээ, күш-ажылга ынак, үлегерлиг аныяктар.
Аныяк малчын Андриян Сат бодунуң чымыштыг ажылының дугайында мын­чаар таныштырды:
— Мээң ада-өгбем мал-маган кадарып чорааннар. Бодум база ада-иемге дузалажып, көдээ аалга өскен мен. Кырган-ачам, кырган-авамның турлаг-хонаштарын ээн кагбайн, авам, ачам база малчыннап чорааннар. Ам оларның назы-хары улгаткан, кайызы-даа чеден харны оранчок ашкан, улаштыр-ла мен малдап кириптим. Ада-иемни Чааты суурда бажыңывыска көжүрүп аппарып каарымга-даа, дөмей-ле биске дузалажып чедип кээрлер-дир. Черле мал кадарып чораан улус болгаш, ажыл чок олурарга чалгааранчыг-дыр дээр. Мен эрткен чылын Тыва Чазактың аныяктарны деткээн төлевилелиниң киржикчизи болуп, 200 баш хойну алдым. Авам, ачамның шээр болгаш бода малын база кадып алгаш, бо хүннерге чедир онча-менди кадарып чор мен. Кыштагда чаа бажыңны, хой, инек, аът кажааларын эрткен чылын төрелдерим-биле демнежип тургаш, тудуп алдым. Мал кажааларын ам-даа немей тудар, чедир кылыр ажылдарывыс ам-даа хөй. Бо кышты хүр-менди аштывыс, мал-маганга чиртир сигенни эрткен күзүн он ийи машинаны чүдүрүп эккеп алдым, харын-даа артып калганы ол-дур. Кырган-ачамның шөлү бар чүве, сиген-ширбиилди оон кезип ап тур бис. 
Март айның эгезинден бо үеге чедир алдан ажыг чаш хураганны онча менди алдывыс. Мал ажылы чымыштыг-дыр, ийи-чаңгыс кижи четтикпес, ынчангаш даайым биле чаавам дузалажып келгеннер. Бо кыжын хар чуга болган, малымны хемден суггарып тур мен, а ижер сугну суур­дан акым дажып эккеп бээр. Кудукту чоорту казып бээр деп-ле аазап турар чорду, удуртукчу даргалар. Часкы үе болгаш саргы кедереп турар, мал-маганны боттарывыс шыдаар шаавыс-биле эмнеп ап тур бис, бо чоокта мал эмчилери келбеди. Кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазы баштаан специа­листер удаа-дараа кээп, арга-сүмезин берип турарлар. Оон ыңай коданда мал-маганны хайгаараар кылдыр тыва эниктерни Мөңгүн-Тайгадан садып алгаш келдим. Бир бода малды соккаш, ооң эъдин саарып-сайгаргаш, бир эникти-ле беш муң рубльга дугуржуп алдым. Тыва уксаалыг ыттар коданчы боор, оон кедерезе, малды одарже сүрүп алгаш үнгеш, кадарып хүнзээр, кежээ сүрүп киирип кээр деп улуг назылыг өгбелер чугаалажыр чорду. Мал-маганны оор-суктан камгалаары-биле ыттарны кызып тургаш эккелдим. Амдыызында оор чорук өршээлдиг бооп тур, ынчалза-даа малды туда кадарар-дыр бис. 
Мал кадарып, азырап-өстү­рүп алыры, шынап-ла, чымыштыг ажыл-дыр бо, эрес-кежээ, кызымаккай болур болза эки – деп, аныяк малчын бодунуң сагыш-сеткилин ажыдып берди.
Малчынның чугаазы чөптүг, кызымаккай, ажылгыр улус мал кадарып чорааш, ажы-төлүн өстүрүп, эртем-билигге чедирип алыр. Бо аныяк өг-бүле ийи чаптанчыг кыстарлыг, бирээзи үш харлыг, бичиизи чаа-ла тос айлыг. Аныяк өг-бүле Шагаан-Арыг хоорайда чаагайжыттынган бажыңныг, өөнүң ишти Аржаана бичии уругларын азырап олурар-даа болза, аалынга дузалажып чедип кээп турар. Өөнүң ээзинге немей ол база бодалдары-биле үлешти.
— Мен бичии уругларым-биле хоорай, аал аразында үргүлчү чоруп, дузалажып турар мен. Ачавыстың Чааты суурда төрелдери дыка дузааргак улус, аалга кээп, малды кадаржып бээр. Бо кыштагда бичежек бажыңны ооң мурнунда-ла черле тудуп каан бис. Эрткен чылын бо төлевилелге киришкеш, кыштагда чаа бажыңны, кажааларны тудуп алдывыс. Чодураа суурда бажыңывыста кырган-ававыс, кырган-ачавыс чурттап олурар. Назыны улгаткан-даа болза, аалга кээп, ажыл-агыйга бо-ла дузалажыптар чаңчылдыг улус. Мал кадарарга, шуут чай чок боор, өөм ээзи ажылгыр, кежээ кижи, черле малдан туттунарга эки-дир дээш, малчыннай бердивис. Шагаан-Арыгда чаа­гайжыттынган бажыңны мээң авам белекке арттырып каан, ол дээш өөрүп чоруур бис, ажы-төлүвүстү уруглар садынга тургузуп алыр дээш база кызып тур бис – деп чугаалады.
Аныяк аваның бодунуң база эрес-кашпагайын эскердим, бичии уруглары боттары ойнап олурар аразында хамык ажылын кылып четтигиптер болду. Мындыг бурунгаар чүткүлдүг улус мал малдап шыдаар, сөөлүнде барып алдарлыг малчыннар болур дээрзинге  бүзүрел оттуп келир. 
Улуг-Хем кожуунга сургакчылап чоруп турумда, мээң сагыжымга дараазында одуруглар ала-чайгаар кирип келди.
Улуг-Хемни сактырымга,
Урук дурту чыткан ышкаш.
Каа-Хемни сактырымга, 
Карыш дурту чыткан ышкаш 
деп хөглүг-баштак одуруг­ларны бадырбышаан, аныяк малчыннарга чедиишкиннерни күзеп, байырлашкаш, Кызылче чаныптывыс.
Ася Түлүш.
Кызыл — Шагаан-Арыг.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.