1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨРЭЭН ДЫЛ - ЧОННУҢ ТЫНЫ

АМ БАЗА ТЫВА ДЫЛ ДУГАЙЫНДА
 
Тѳрээн дыл дээривиске-ле, ие дыл деп дыңналыр. Муң-муң чылдар бурунгаар чурттап чораан ада-ѳгбевистен дамчып келген эң улуг ѳнчүвүс, олар-биле чажыт, тайылбырлаттынмас  харылзаа барын кѳргүзер эртиневис бо-ла болгай: тѳрээн дыл. Тыва дыл турбаан болза, «тыва мен» дээр харыывыс кайдал. Ону билир, ол ындыг деп шынзыдып бижип чораан чаңгыс чер-чурттугларым шуут эңмежок. Кайгамчык шүлүкчү Антон Үержааның бижээни дег, үнүш-бойдус, дириг амытаннар безин бис-биле тывалап чугаалажыр, ону дыка-ла шын эскерген деп бодаар мен. Тыва кижи, тыва делегей, тыва чер-чурт, езу-чаңчылдар, культура, уран чүүл… – бо бүгүнүң дѳзүнде база-ла тѳрээн дылывыс. 
Кайы хире эртине-дыл бисче дамчып келгенин угаап бодаптаалыңар! Бай­лаан, дээштиин, ханызын, уран-чеченин!.. Биче буурай чон деп чиктиг дыңналыр билиишкин бар, ол чүгле чоннуң эвээш санныын кѳргүзүп болур, а канчап-даа дылының чегейин, ооң чыдып калганын, угаан-медерелиниң «дүмбейин» эвес. Тыва дылче очулгалар кылырга суг, кандыг ийик. Делегейниң дээжи үүжезинден: чогаал, эртем, шажын… номнарындан чеже очулганы кылдывыс – дылывыс аңаа четчир болгаш артар шынарлыын кѳргүстү чоп. Ѳѳредилге номнарын, эге класстардан улуг класстарга чедир очулдуруп, уруг-дарыывысты ооң дузазы-биле ѳѳредип-даа чордувус. Ол тѳлдеривис оон Россияның дээди , ортумак ѳѳредилге черлеринге кирип алгаш, черле чектетпейн, ыялатпайн эртем чедип ап, Тывазын сайзырадып келди.  Шекспир, Пушкин, Гете, Хафиз, Ли Бо, Басң, Толстой… дээш эң шылгараңгай чогаалчыларның номнарын, чогаалдарын тѳрээн дылывыска номчуп келдивис, номчуп-даа чор бис, ам-даа номчуур бис. Христиан чүдүлгениң ыдык ному «Библияны» тыва дылче очулдурдувус. Буддизмниң эвээш эвес ном-судурларын база. Ону бодап кѳѳрге, дылывыс биске делегейниң культуразынче, мерген угаа­нынче дүлгүүр болуп турар-дыр. Чүгле амгы үеде очулга ажылы уттундуруп бар чыдыр, оода-ла боттарывыстың тѳѳ­гүвүстү бе­зин орус дылга катап үндүрүп алдывыс. Ооң чылдагааны ынаар кичээнгейниң кошкаанында, акшаландырыышкынның чедишпезинде-ле болгай. Янзы-бүрү словарьлар чедишпес, оода чугула херек «Орфографтыг словарьны» катап үндүрер ажыл шѳйүлгеш туруп берди. 
Бодаарга-ла, мындыг болгу дег: тыва кижи чаш тѳл болуп тѳрүттүнгеш, иезиниң ѳпей ырын дыңнап ѳзер, а оон узун амыдыралды чурттап эрткеш, тѳре арал­чыырга, тѳрээннери, чону кажыыдалдың сѳзүн тыва дылга чугаалап чарлыр, тѳрээн дылы-биле кажан-даа чарылбас, аңаа шынчы болуп артар. Ынчалза-даа амгы амыдыралды кѳѳрге, ындыг эвес апар чыдар. 
Каш он чыл бурунгаар тыва дыл чиде берип болур айыылда келген деп чугаа дыңнаан болзумза, шуут бүзүревес, оон туржук, «че, таанда, канчап ындыг боо­рул, харын-даа улуг Россияда тѳрээн дылывысты кадагалап, сайзырадып чоруур хѳй эвес санныг улус-чоннарның бирээзи-дир бис» деп чоргаарал-биле демдеглеп чордум. Чүгле бѳгүн дидими-биле ынча деп шыдавас мен. Дылывыс­ты чоорту чидирип бар-ла чыдыр бис. Аныяк-ѳскенивис, ортумак назынныг улузувус орус болгаш ѳске дылдарже кирип, тѳрээн дылынга, эки-ле дизе, багайтыр чугаалаар апар чыдыр. А мен угаап кѳѳрүмге, амгы шагның аныяк тыва кижизи тыва, орус болгаш аңаа немей бир-ийи даштыкы дылды билир болза, ниитилеливис сайзыраар ужурлуг. Чиңгине тыва адалга база чидип олур. Чамдык аныяктардан, ѳѳреникчилерден, оон туржук улуг улустан безин «Чүге тыва номнар номчувас силер?» — деп айтырарымга, дыка хѳй сѳстерниң утказын билбес болгаш, чогаалдарның утказын билип ап шыдавас-тыр бис азы чедир билип шыдавас-тыр бис деп харыылаар чораан.  Тыва номнарның тиражы эвээжеп, садып алыкчылар база чылдан чылче эвээжеп олур, ооң чылдагааны база билдингир ышкажыл. Ылаңгыя меңээ, тыва чогаалчы, ном үндүрүкчүзү кижиге амгы байдал шыдажыр аргажок берге болуп, сагыш-сеткилимни ѳйүп чоруур. 
Байдал ындыг деп хѳй улус билир база ол дээш сагыжы аарып чоруур. Чазак-чагырга черлеринде база ол айтырыгны билип, байдалды эдип аарын оралдажып турар. Ѳндүр улуг чогаалчывыс Александр Даржайның саналы-биле «Тыва дыл хүнүн» тургузуп алдывыс, «2017-2020 чылдарда тыва дылдың сайзыралы» деп Тыва Республиканың Күрүне программазын хүлээп алдывыс, ону шыдаттынар шаа-биле күүседип кириптивис. Ынчалза-даа шынын чиге сѳглээр апаар: кылып турар хемчеглеривис ам-даа четпес ийин. Утказы чаагай сѳстерни чежени-даа чугаалап турзувусса, хурал-чыыштарны, кѳргүзүг шинчилиг янзы-бүрү улуг-биче хемчег­лерни  (олар ылап херек-даа болза) чежени-даа эрттирип, кылып турзувусса, тодаргай үре-түңнелче шигленген ажыл-херектер чокта, бүгү тыва дылдыгларның идепкейи чокта, дылывыс-биле берге байдалды эдип аары болдунмас турган боор. Тыва дылды камгалаар, сайзырадыр, ооң республикада эрге-байдалын бедидер талазы-биле хемчеглер ам-даа эвээш боттанып турарының дугайында чугаалап турарым ол. Тыва дыл талазы-биле тѳлээлеттирген кижиниң эрге-байдалын улгаттырып, ону шалыңныг ажылдаткаш, идепкейлиг ажылдаар, бүгү ажылды башкарар, күүселдезин хынаар шимченгир кижиден шилип, салып алзывысса эки эвес бе деп бодалым база бар. 
Тѳрээн дылывыс дээрге тыва чоннуң делегейде ылгавырлыг им-демдээ, тус­кай чон боорунуң кол кѳргүзүү болгай. Тѳрээн дылы чок чон каяа турар деп, дылы чок чон бодунуң чурттап турар девискээрин безин чидириптер болгай. Ынчангаш дылывыска ханы хүндүткелди кѳргүзүп, ону канчаар кадагалап, сайзырадыр дугайында хандыр боданып, кылыр ужурлуг хемчеглерни дарый ажылдап кылып, шудургу боттандырза эки боор. Тускай сорулгалыг республика чергелиг программа дээн ышкаш улуг хемчег дугайында чугаалаваска-ла (ол база арай эреңгей күүсеттинип турары чажыт эвес, акшаландырыышкыны база бо үениң байдалы-биле эвээш болуп турар), хүн бүрүде кылып чорудар улуг-биче ажылдар-ла хѳй. Ылаңгыя бичии уругларга тыва номнар, солуннар үндүрүлгезинче кичээнгей салыры, бичии уруглар садтарынга тыва дылды ѳѳредирин күштелдирери (ылаңгыя Кызылга), тыва школаларга башкылал ажылын күштелдирери, ада-иелер аразынга суртаал салыры, дылывыстың эрге-байдалын херек кырында бедидери дээш, чүү турбас дээрил. Ынчаарга хемчеглер хемчеглер-ле ыйнаан, ажыл-херек ажыл-херек-ле ыйнаан, а кол чүве – тыва кижи бүрүзүнүң тѳрээн дылын камгалаар, ону деткиир сорук-күзелинде, чаңгыс демниг болурувуста. Аравыста, ѳг-бүлевиске тывалап чугаалажыылы, а бир эвес дылывысты билбес азы багай билир болзувусса, саадатпайн ѳѳрениили, ажы-тѳлүвүстү база олче углаалы. Муң-муң чылдарда туруп келген ѳндүр тѳѳгүлүг тыва чоннуң чечен мерген дылын салгап алганывысты черле утпаалы! 
Ээлчеглиг тыва дыл хүнү келди, байырлалды чаңгыс демниг уткуп, демдеглээш, аңаа чаа сорулгаларны, ажыл-херектиң уг-шиин тодараткаш,  бир аай боттандырып кирипсе эки боор деп бодалдыг, саналдыг мен. Бодум амгы үеде Тыва Республиканың Хѳй-ниити палатазының кежигүнү болганымда, бо палатаның ажыл-чорудулгазының база бир кезии кылдыр тыва дыл-биле тургус­тунган байдалды сайгарып, киржилгелиг бүгү албан черлери, кижилер-биле демниг ажылды организастажырын саналдап, ону кылырынга бодум идепкейлиг киржиримни аазап тур мен. 
Николай Куулар,
Тыва Республиканың улустуң 
чогаалчызы, Хѳй-ниити палатазының кежигүнү.
 
ХАРЫЫСАЛГАЛЫГ ШИЛИЛГЕ
 
«Россия Федерациязында өөредилге дугайында» хоойлуга Төрээн национал дылын өөреникчи бодунуң болгаш ада-иезиниң хостуг бижимел шилилгези-биле школага өөренир дугайында өскерилгелерни киирерин Күрүне Думазы хүлээп алган, ол хоойлуга хол үжүүн Президент В. Путин салып, күш киирген. Ынчангаш Россияга өөреникчилер төрээн национал дылын школага өөренирин азы өөренмезин боттары шилип алыр. 
РФ-тиң өөредилге дугайында хоойлузунга киирген бо өскерилгелер 2018-2019 өөредилге чылында республиканың школаларында тыва өөреникчилер, оларның ада-иелери төрээн тыва дылын өөренири-биле кандыг шилилге кылырын тыва дыл болгаш чогаал башкыларын, тыва дыл дээш сагыжы аарып чоруур, черле ынчаш эртем-билии, ажылы тыва дыл-биле холбаалыг кижилерни дүвүредип турган болбайн канчаар.
Эртемим тыва дыл болгаш чогаал башкызы, практиктиг ажылым тыва дылга бижиир журналист, акша-шалыңым, амыдырал-чуртталгам база-ла төрээн тыва дылымдан дыка хамааржыр болгаш, ол шилилге мени база дүвүредип турганы чугаажок. Бир эвес тыва дылды школага өөренирин ажы-төлүвүс эвээш шилип алыр азы ону өөренмес кылдыр ада-иези шилип бээр болза, элээн каш чылдар эртерге тыва дыл болгаш чогаал өөредилге программазындан үндүр кыстырып кааптар, ооң уламы-биле тыва дыл болгаш чогаал башкылары, тыва дылга бижиир журналистер болгаш чогаалчылар, тыва дыл шинчилээр эртемденнер чоорту чиде бээр. Мээң бо дүвүрелим үндезин чок эвес – ам безин национал дылды болгаш чогаалды школага өөредиринге федералдыг өөредилге стандарттары езугаар неделяда чүгле үш-ле шак тус­кайлап каан.
Кызылдың № 2 школазы республи­каның хөгжүлдезинге улуг үлүүн киирген өөредилге чери. Тываның сайзыралынга боттарының угаан-бодалын, күш-ажылын  берген ат-алдарлыг хөй кижилер тыва дылга эң баштайгы өөредилге ному “ҮЖҮГЛЕЛДИ” бо школага ажыдып, авай, ачай, Ада-чуртум деп сөстерни номчуп, бижип өөренип, билиглерниң, эртемнерниң бедиинче базымнарын эгелээн. Оларның шуптузун кижи  бо дораан адап, санап шыдавас. Филология эртемнериниң доктору Шулуу Сат, чогаалчы болгаш төөгү эртемнериниң доктору Монгуш Кенин-Лопсан, көскү күрүне ажылдакчызы Шериг-оол Ооржак, башкылар, эмчилер, инженерлер дээш  кымнарны чок дээр.
Тыва дылды өөренир талазы-биле бо школаның өөреникчилериниң, оларның ада-иелериниң шилилгези кандыг ирги дээш ооң директору Буян Моңгушка ужураштым. Аныяк удуртукчунуң чугаа­зының аянындан-на бо-даа тыва дылды өөренириниң чайгылыш чок талалакчызы дээрзинге дораан-на бүзүреп, өөрүй бердим.
– Бижип каан хоойлу дээрге хоойлу-дур, оон артык күш чон. Чоннуң ук-дөзүн, эң ылаңгыя төрээн дылын кандыг-даа хоойлу тура тыртып шыдавас, а ол чоннуң бодундан, бөгүн чурттап чоруур болгаш келир үеде салгалдарындан дыка хамааржыр. Тывага хамаарыштыр алыр болза, бөгүнгү тывалар, бистерден, хамааржыр. А бистиң өгбелеривис биске төрээн дылывысты камгалап арттырып каан-дыр. Тыва дылывыстың ачызында тывалар бооп чоруур бис. Мен бодум хуумда тыва кижи төрээн тыва дылын албан өөренир ужурлуг деп санаар мен. Тыва дылывыстың ачызында тываларны, тыва национал уран чүүлдү бүгү делегей билип алган. Тыва дылывыстың күжү-биле тывалар болуп артар, моон-даа соңгаар сайзыраар ужурлуг бис. Орус чон база орус национал дылының ачызында чон бооп чоруур болгай – деп, Буян Олег­ович шыңгыы чугаалады. – Төрээн дылын өөренирин хоойлу езугаар хоруваан, ону өөренирин кижилер боттары шилип алыр, тайылбыр ажылын база хоруваан чүве болганда, мен бодум, школаның башкылары, школада өөреникчилерниң  ада-иелери, тыва дылды өөренириниң идепкейлиг талалакчылары, бистиң школага өөренир оолдар, уруглар тыва дылын өөренирин шилип алырын тайылбырлап, кыйгырып турар бис. 
Кызылдың № 2 школазының өөреник­чилериниң болгаш оларның ада-иеле­риниң тыва дылды өөренирин шилип алганынга хамаарыштыр сан-чурагайларны база сонуургадым.
Школада ниитизи-биле 1 426 оолдар, уруглар өөренип турар. Оларның аразында төрээн тыва дылымны өөренмес мен деп билдириишкин кииргеннер чок. Бо дээрге анаа-ла шилилге эвес, а харыысалгалыг шилилге!
– Төрээн тыва дылын өөренирин шилип алган оолдар, уруглар тыва дылга билиглер шылгалдазын 4-кү, 9-ку, 11-ги класстарга дужаар, школаны дооскан дугайында аттестатка оларның тыва дылга билиглериниң демдектерин салыр – деп, школаның директору Буян Моңгуш тайылбырлады.
Кызылдың №9 школада чаа өөредилге чылында 316 бичии оолдар, уруглар бирги класстарда өөрени берген. Оларның аразындан 74 ажы-төлдүң ада-иези уруг­лары чүгле орус дылга өөрензин деп билдириишкинни кииргеннер. Бо сезинчиг медээ болуру чугаажок. Келир чылын бо шилилге чүү хире чавызап азы бедий берип болурул?
Тыва дылга өөреникчилер номчуп, бижип билир болзун дээш, школаның башкылары бар аргаларны ажыглап турар болду. 
Школаның директору Долаана Салчак:
– Чаа федералдыг өөредилге майык­тарын езугаар национал дылдарга кичээлдерниң саны эвээжээн. Мурнуку үеде неделяда тыва дылга 3 шак, тыва чогаалга 2 шак, ниитизи-биле 5 шак берип турган болза, бо өөредилге чылындан тыва дыл болгаш тыва чогаал кичээлдери ниитизи-биле чүгле 3 шак апарган – деп тайылбырлады. – Ынчангаш тыва дыл болгаш чогаал өөрениринге класстан дашкаар ажыл шактарын берип турар. 
Ол дээрге тыва дылды болгаш чогаалды шуут-ла башкылаары эвес, а класстан дашкаар ажылдарны тыва дыл кырынга эрттирери, ындыг арга-биле билиглерни тыва дылга дамчыдып бээр деп билдим.
 “Орус дылды өөренмишаан, национал дылды өөренири” деп билиишкин-биле Кызыл хоорайның өске школаларында төрээн тыва дылын өөренирин каш оолдар, уруглар шилип алганын Кызылдың мэриязының өөредилге департаментизинден сонуургадым. Шупту школаларда 24 486 уруглар бар, оларның  11 329-зу тыва дылды өөренирин шилип алганнар – чартыындан эвээжи. Хоорай черниң школаларынга бо багай эвес көргүзүг деп өөредилге департаментизиниң ажылдакчылары санап турар. 
Төрээн дылын өөренирин тыва оолдар, уругларның шилип алганы Кызыл хоорайда школаларда мындыг-дыр. А көдээде школаларда байдал кандыгыл?
Шаңгыр-оол Суваң,
тыва дылды албан өөренириниң талалакчызы.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.