1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨЛЕВИЛЕЛДЕРНИ БЕДИК ҮНЕЛЭЭН

Тыва Республиканың Чазааның бажыңынга болган хуралга республикада орулга алыры-биле капитал салыышкынын кылып болур черлерниң таныштырылгазын кылган. Ол хуралга Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол, Кыдаттың Онза болгаш бүрүн эргелиг элчини Ли Хуэй, Тыва Чазактың болгаш кыдат делегацияның кежигүннери, республиканың албан ор­ганизацияларының болгаш Тывада федералдыг албан черлериниң удур­тукчулары, бизнес-нии­тилежилгелерниң бол­гаш хөй-ниитиниң төлээлери, эртемденнер киришкен.
Кыдат делегацияның кол сорулгазы — КУР-нуң талазындан капитал салыышкыннарының дузазы-биле күүседип болур санал-оналдарны болгаш төлевилелдерни ол черинге-ле өөренип көөрү дээр­зин элчин Ли Хуэй демдеглээн. Россия биле Кыдаттың баштыңнарының дугуржулгазын езугаар регион­нар аразында кады ажылдажыл­ганы чорудуп турарын ол чугаа­лаан. 
Кыдаттың демир-орук тудар кор­порациязының, улуг садыг-үлет­пүр банкызының Россияда төлээ черлериниң удуртукчулары болгаш КУР-нуң элчин чериниң өске-даа удуртукчу ажылдакчылары кирген делегацияны элчин Ли Хуэйниң баштап алгаш келгени, республика-биле ажыл-агыйжы болгаш экономиктиг кады ажылдажылганы быжыг­лаарынга кыдат таланың сонуур­галдыын бадыткаан.
«Россия-биле стратегтиг ка­ды ажылдажылганы чорудуп­ турар Кыдаттың төлээзи болур кижиниң бисте чедип келгени дээрге-ле эки чүүлдү оштаан­ төөгүлүг ужур-дузалыг бо­луушкун-дур. Элчин Ли Хуэй чүг­ле кады ажылдап турар колле­галары-биле эвес, бүдүн командалыг чедип келгенинге өөрүп, байыр чедирип тур бис! Бистиң чурттарывыстың аразында кады ажылдажылга сайзыралче делгем орукту ажыдып турар дээрзин база катап демдеглеп тур мен» – деп, Шолбан Кара-оол чугаалаан.
Бойдус курлавырларын тывар болгаш болбаазырадыр, транспорт болгаш энергетика, Россия биле Кыдаттың аразында садыглажыышкынга хамаарышкан төлевилелдерни боттандырары ийи талага ажыктыг болуру чугаажок. Бо талазы-биле шиитпирлиг базым кылдынган. Эрткен чылдың июньда Моол, Россия, Кыдаттың  удуртукчуларының Ташкентиге ужуражылгазының үезинде Тыва Республика таварыштыр транспорт четкизин тургузары-биле ийи төле­вилелди боттандырып эгелээрин көрген «Кыдат — Моол — Россия» экономиктиг коридорну тургузарының программазын бадылаан. Ол дээрге «Курагино — Кызыл — Цаган-Тологой — Арцсурь — Кобдо — Ташкент — Хами район — Чанцзи — Хуэй автономнуг округ — Урумчи аразының Барыын демир-орук коридору» биле «Курагино — Кызыл — Цаган-Тологой — Арцсурь — Овоот — Эрдэнэт — Салхит — Замын-Уд — Эрлянь — Уланчаб — Чжанцзякоу — Пекин — Тянь­цзинь аразының Соңгу демир-орук коридору-дур. Бо чылдың марта Пекинге Россия — Моол — Кыдат экономиктиг коридорну тургузарының программазын боттандырар талазы-биле үш таланың консультациялары болган. Аңаа Россия биле Моол тала «Соңгу демир-орук коридору: Курагино — Кызыл — Цаган-Тологой — Арцсурь — Овоот — Эрдэнэт — Салхит — Замын-Уд — Эрлянь — Уданчаб — Чжанцзякоу — Пекин — Тяньцзинь» деп төлевилелди мурнады боттандырарын саналдаан.
Сөөлгү чылдарда Тываның Чазаа республикаже капитал салыышкыннарынга таарымчалыг байдалдарны тургузары-биле эвээш эвес күжениишкиннерни үндүрген болгаш ол ажыл ам-даа уламчылап турар. Ооң түңнелинде Россияның субъек­тилериниң аразында инвестиция климадының Национал рейтингизинде туружун экижиткен. Чурт иштиниң «Северсталь», «Евразгруп». «Еn+» компаниялар болгаш даштыкы капитал салыкчылардан Кыдат биле Швеция Тываның экономиказынче капитал салыышкыннарын кылып, боттарының төлевилелдерин боттандырып эгелей бергеннер. Олар Тывага улуг бүдүрүлгелерни тургузуп, казымал байлактар болбаазырадыр лицензияны ап, 43 млрд. рубльдиң акша салыышкынын кылган.
Чазак бажыңынга болган хуралга кол илеткелди Чазак Даргазының оралакчызы Александр Брокерт кылган. Ол илеткелинге амга чедир чүзүн аайы-биле бүрүн шинчилеттинген болгаш үлетпүр аргазы-биле шиңгээдип алырынга белен казымал байлактар бөлүүн таныштырган. Оларның аразындан хөмүр-даш курлавырын онзагайлап демдеглээн. Чижээ, эксперттерниң берген үнелели-биле алырга, демир болбаазырадыр үлетпүрге ажыглаар «Ж» марканың кокстуг хөмүр-даш курлавыры 16 млрд. тонна чедип турар. Ооң хөй кезии Улуг-Хемниң хөмүр-даш бассейнинде чыдар.
Республиканың бурунгаар сайзыралынга шаптык чедирип турар чамдык барымдааларның барын илеткелчи база чугаалаан. Тыва өске регионнар-биле чүгле транспорт дузазы-биле харылзажып турза-даа автооруктар четкизи сайзыраваан. Респуб­лика-биле демир-орук харылзаа­зы чок. Республиканың социал-экономиктиг сайзыралының бо болгаш өске-даа айтырыгларын шиитпирлээри-биле демир-орук, автоорук, агаар оруу болгаш энергетиктиг коридорну тургузары-биле тускай төлевилелдерни бурунгаарладыр ажылдарны чорудуп турар.
Ийи тала ажыл-агыйжы болгаш экономиктиг кады ажылдажылгадан аңгыда, өөредилге, культура болгаш туризм адырларынга база кады ажылдаарын дугурушкан. 
"Кыдат-биле Тыва Республи­каның аразында ажыл-агыйжы кады ажылдажылганы бы­жыглаарынга силерниң са­­нал­­дарыңарны болгаш тө­ле­ви­лелдериңерни дыңнаксап тур мен. Чаа-ла таныштырылга презентацияны сонуургап көрдүм. Шынап-ла, бышкан, эки тургустунган төлевилелдер бар-дыр. Силерниң чуртуңар-биле чөпшээрежилгени кылып, таптыг өөренип көөр бис. Кыдаттың элээн каш можулары-биле Тыва экономиктиг харылзааларны тутканын билир бис, ам оларның саны көвүдээр ужурлуг. "Лунсин" – бистиң кады ажылдажылгавыста баштайгы базым-дыр деп бодаар мен. Эки чижек ол-дур. Өске-даа төлевилелдерни боттандырып эгелээринге идегеп турар мен. Сеткиливис ханызындан ону күзеп тур бис» – деп, презентация соонда элчин Ли Хуэй дыңнаткан.
ТР-ниң Чазааның парлалга албаны.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.