1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА КАДЫК

Республиканың медицина колледжинге Тыва­ның Кадык камгалал яамызы болгаш яамының социал-­медиктиг айтырыглар институду тыва национал аъш-чемни рес­­публиканың эмнелге албан черлериниң менюзунче киирериниң ше­нелде төлевилелин тө­герик стол­га таныштырган.­ Аңаа республиканың эмнел­гелериниң диетолог эмчи сестралары идепкейлиг киржип, санал-оналдарын солушкан.
ТР-ниң Кадык камгалал яамы­зының социал-медиктиг айты­рыглар институдунуң улусчу медицина килдизиниң начальниги Мария Наксыл сөс ап: 
– Тыва далганда болгаш чиңге-тараада тараа аймааның барык шупту ажыктыг шынарлары кадагалаттынып арткан. Ооң тургузуунда микро-макро элементилер, В, Е, А, Д бөлүктерниң витаминнери вирустарга болгаш бактерияларга удур лизин болгаш горлецин бүдүмелдери бар. Мага-ботта бүдүмелдер эргилдезин экижидер шынарлыг. Хан-дамыр, ижин-баар ажылын, клеткалар чаарттынарын, гормоннарны болгаш аарыгларга удурланыр таарымчалыг байдалды тударынга, баш дүгүнге, дыргактарга, кешке улуг салдарлыг. Бо үеде нептереп турар рак аарыының өөскүдүкчүзүн чайладыр онзагай шынар чиңге-тараада бар. Хан базыышкынын кудуладырынга, дамырларның херлиринге, ижин-баар, чигир аарыглыг, аллергиялаар болгаш атеросклерозтуг улуска чиңге-тараа ажыктыг – деп, ол тараа, далганның кадыкшылга кайы-хире ажыктыын чыылганнарга тайылбырлаан.  
ТР-ниң Кадык камгалал яамы­зының штаттан дашкаар кол диетолог эмчизи Лилия Хертек:
– Тыва национал аъш-чемни эмнелгелерниң менюзунче кии­рер ажылдың шенелде чадазын эрттирип турарывыс бо. Дал­ган болгаш чиңге-тарааның ка­дыкшылга ажыктыын эртем шинчилелдери бадыткаан. Бо хүн тыва кадыкты диетолог эмчи сестралары-биле шенеп кылдывыс. Ону кылырда, бир кижиге чеже грамм сүт, ак саржаг, чигир, өреме, далган, чиңге-тараа таарымчалыг болурун килдеп база ооң тургузуун (митпек азы суук) көрүп тургаш, белеткедивис. Бир кижиге онааштыр далгандан кадыкка 100 грамм сүт, 50 грамм хайындырган суг, далган, 5 грамм чигир, 50 грамм ак саржаг, чиңге-тараадан кадыкка 100 грамм хайындырган сүт, 20 грамм өреме, 50 грамм чиңге-тараа четчир дээрзин көрдүвүс. РФ-тиң Кадык камгалалының үндүрген номун езугаар эмнелгелерде неделяның менюзун тургускан болур. Бис ол номда айыт­кан дүрүмнерни хажытпайн, тыва кадыктың тургузуун,­ канчаар белеткээрин аңаа дүүштүр кылганывыс бо  – деп чугаалады. 
 Тускай диеталыг улуска сүттү суг-биле солуурун кол диетолог сүмелээн. Чиңге-тарааны хайындырган сүтке шыгыткан соонда, өреме холааш, шенеп чиирге, кадыгзымаар болган. Ынчангаш аарыг улуска бо хевир-биле чиңге-тараадан кадыкты белеткээри таарымча чок деп шиитпирни төгерик столдуң киржикчилери үндүрдүлер. Диетолог эмчи сестралары чиңге-тарааны чымчадыр хайындырары күзенчиг дээрзин саналдады. Ынчап кээр­ге, 1 кил чиңге-тарааның өртээ ортумаа-биле 500-600 рубль бол­ганда, чарыгдалы база хөй дээрзи билдингир. Сүтке, сугга болгаш сүт болгаш ак саржаг холаан далгандан кадык аарыг улуска таа­рымчалыг деп түңнелге төгерик столдуң киржикчилери келген. Поварларга тыва кадыкты белеткээриниң технологияларын база белеткеп кылган. 
Эмчи колледжиниң 32 чыл стажтыг повары Юрий Чап тыва кадыктарны менюже киирерде, аттарын кыскаладыр адаарын сүмелээн. Республиканың онкология диспансериниң төлээзи Ай-кыс Биче-оол далгандан ка­дыкты эртенги чемге шенеп киирерге, аарыг улус аажок со­нуургаан дээрзин онзалап айытты.
Тыва аъш-чемни аарыг улус­туң неделяның менюзунче киирерин Бай-Тайганың, Барыын-Хемчиктиң, Чеди-Хөлдүң, Тес-Хемниң, Өвүрнүң төп эмнелгелери, республиканың туберкулезка удур, наркология, онкология дис­пансерлери деткип, аңаа киржир чагыгларны киирген. 
Бо төлевилелди амыдыралга боттандырары-биле дараазында базымны ТР-ниң Кадык камгалал яамызынга Росхереглелхайгаа­рал, Экономика, Көдээ ажыл-агый, Саң-хөө яамыларының төлээлери, эртем ажылдакчылары эмнелгелерниң менюзунче тыва кадыкты киирер шиитпирни хүлээп алыры болур. Июль-август айлардан бээр тыва кадык республиканың эмнелгелериниң эртенги чеминиң даңзызынче киреринге  Тываның кол диетологу идегеп турар. Төлевилел ажылдай бээр болза, республикада далган, тараа бүдүрүп турар сайгарлыкчыларга барааннарын садып-саарарынга улуг идиг болгаш деткимче болур.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.