1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ДЫЛЫМ - ЧОРГААРАЛЫМ

Тыва дылывыстың байырлалын чыл санында эрттирип чаңчыга берген бис. Аңаа тураскааткан хөй-ле хемчеглерниң эрттирип турары онза. Уруглар садтарында чаштардан эгелээш, улуг улус шупту национал идик-хевин кедип ап, оюн мөөрейлерге  идепкейин көргүзүп турары өөрүнчүг. Төрээн дыл хүнүнге таварыштыр база бир тывызык мөөрей чоокта чаа Кызылдың школачыларының аразынга эрткен.

«Үңгеп турар бичиимден-не,

 Үлегерлеп шиңгээткеним,

  Авам, ачам чугаалажыр,

 Арыг дылы – тыва дылым…» 

дээш шүлүктеп турар уран чогаалга сонуургалдыг уругларның аразында мөөрейлежип турары солун. Олар болза, найысылалдың 9, 7, 11, 12, 3, 16 дугаар школаларының 9-ку классчылары-дыр. Кызыл хоорайда тыва дыл, чогаал башкыларының тывызык чоруундан укталган мындыг онза мөөрейни бо удаада найысылалдың 14 дугаар школазының 9-ку клазының өөреникчилери башкарып эрттиргеннер.

Тыва дылдың «херелдерин» булут өттүр хүртүлендир чажып, хүн дег чырып үнүп турзун дээн бодал-биле арга-дуржулгазы байлак Чодураа Тюлюш башкының бо мөөрей оюннуң планын тургузуп алганын онзалап демдеглевес арга чок. Ол барык 30 чылдың дургузунда башкы ажылынга бараан болган. Амгы үеде Кызылдың №14 школазында тыва дыл, чогаал башкылап турар. Эрткен чылын мөөрейге бо башкының уруглары тиилээн чүве-дир, ынчангаш ам эрттирер харыысалга боларда дамчып келген.

Оюннуң эгезинде школада «Шыңгыраш» бөлүүнүң орус, тыва омактыг ээлгир кыстары чараш самын көргүстүлер, база Национал театрның артизи Мерген Хомушку «Тыва дылым» деп шүлүктү аянныг номчуп доозуптарга, улаштыр-ла башкарыкчы башкы мөөрейниң киржикчилеринге айтырыгларын салды. Сонуургап көөр болза, мындыг даалгалар болду, чижээ,«Күлтегин» дугайында тыва дылче кымнар очулдурган, база нарын сөстерни тывар, хурааңгайлаан ОБЯ, ИХЯ, ТАР дээш оон-даа өске сөстерни бижиир. Дараазында тыва бижиктиң шинчилекчилери кымнарыл деп айтырыгга эртемденнер, чогаалчылар аттарын бижээн болган, а харыызынга оларның аразындан В.В.Радлов деп тыпканнар.   Улаштыр тыва чогаалчыларның шүлүктеринден үзүндүлерни, орус дылдан тывалап очулдурар үлегер домактарны база киирген. База бир солун айтырыг, «Шын» солун каш чылда үндезилеттингенил, дээрге, Кызылдың №16 лицейиниң оолдары, 1925 чылда деп шын харыыладылар. Дыңнап олургаш, «эр-хейлер!» деп чаптааш,«Шын» солунну школазынга чедирип бээр дээрзин аазадым-даа.

Шак-ла мындыг уткалыг онаалгаларны шуптузун амгы үениң аргазы-биле слайд дамчыштыр көргүзүп турары таарымчалыг болду. Айтырыгны слайдыдан номчааш-ла, уруглар бот-боттары сүмелешкеш, харыылап турганнар. Ол аразында 7-ги классчы Айрат Сат Деспил-оол Санчы чогаалчының тыва дыл дугайында чечен шүлүүн шээжи-биле сонуургатты. Солун мөөрейни үш шииткекчиниң түңнеп үндүргени-биле Кызылдың №3 школазының өөреникчилери Айкиз Чамзырай, Аялга Сарыглар, Оюу Монгуш тиилекчи болганнар. База арткан школаларның уруглары тус-тузунда хүндүлел бижиктер-биле шаңнаткан. Сагынгыр, тывынгыр уруглар, оолдарның башкылары Чечек Сарыглар, Абила Майындының база тыва дыл, чогаалдың өске-даа башкыларының белеткенгени шыырак, өөреникчилери дээш база сагыжы аарып олурдулар. 9 дугаар школаның оолдары Сайын Монгуш, Сам Сарыглар, Чаян Иргит национал шыва тоннарын кедип алган, дыка идепкейлиг кызып киришкеннер. Шаңналга шупту уруглар төлептиг болду. Бодаарга-ла хоорай өөреникчилери шупту орустаар, тывалап билбес ышкаш сагындырар, а шыны херек 3 дугаар школаның өөреникчизи Айкиз «Шын» солунну номчуп турарын чугаалады. Аяк шай арнында чурттар дугайында (Кыдат, Япония, Кения, Россия…) бижип турары солун чорду дидир. Эр-хей, Айкиз! Тыва чогаалдарны, солуннарны номчуп турары дээрге-ле, төрээн дылын кадагалап арттырары-дыр.    

А «Тыва дылым – чоргааралым» деп мөөрейни баштайгы тыва профессор, филология эртемнериниң доктору Шулуу Саттың «Тыва дылымга йөрээли»-биле кыйгырып түңнеп кагды, «Улуг-Хемниң агымы дег күштүг, ак-көк Тывавыстың дээри дег арыг, бора хектиң эдери дег өткүт, алдын-сарыг сыгырганың ырлаары дег элдептиг төрээн дылым..! – деп, Чодураа Минчей-ооловна мөөрейниң киржикчилери уруглар-биле кады-ла деңге чугааладылар.

Төрээн дылывыстың «дазыл-дамырын» карак огу дег камгалап арттырар сорулга-биле Кызыл хоорайның школаларының аразында «Тыва дылым – чоргааралым» деп мөөрей келир чылын 3 дугаар школага уламчылаар. 

Асия Түлүш,

Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.