1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА АЪТ: ШИНЧИЛЕЛДЕР УЛАМЧЫЛААР

Аай-дедир чорук кылыр
Аъттың ажыы аажок улуг.
Ажыл-ишке дузалыг дээш
Аътты аажок хүндүлээр мен.
Кара-Күске Чооду.
Чылгы малдың ажыы улуг. Ажыл-агый кылырда, мал-маган кадарарда, аңнаарда-даа, ажылчын аътты эзертеп, мунар болгай. Бис­тиң республикада чыл санында баш саны өзүп көвүдеп турар чылгы малдың 60 хире хуузу тыва аъттар болур. 
Сөөлгү дөрт, беш чылдарның дургузунда тыва аътче онза кичээн­гейни угландырып, эрге-чагырга болгаш көдээ ажыл-агыйның тускай эртемниг специалистери хемчеглерни ап чорудуп эгелээн. Чылдың-на Чөөн кожуунда Бора-Булак ховузунга эртип турар аът чарыжынга тыва чүгүрүк малдарның хендирбезинге чедир бедии дээш чылгычылар аразынга маргыштыг айтырыг бо-ла тургустунуп келир турган. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол чылгычылар-биле ажыт-чажыт чокка чугаалажып дугурушкан соонда, чиңгине тыва аът деп чүл ол, ооң уксаазын канчаар тодаратса экил деп айтырыгларны тургузуп, ол талазы-биле хемчеглерни ап чорудар дугайында даалганы Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызынга берген. Ооң түңнелинде «Тыва аът» деп программаны ажылдап кылган. 
Бо улуг хемчээлдиг ажылды эгелээр мурнуу чарыында, Тываның национал музейинге тыва аът дугайында эртем-практиктиг конференцияны эрттирген. Ооң ажылынга Тываның Баштыңының оралакчызы Байбек Монгуш, көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Даңзы-Белек, Рязаньда чылгы малдың уксаа­жыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң директору Александр Зай­цев, Тываның национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдей, аът дугайында хөй-хөй барымдаалыг номнарны чырыкче үндүрген чогаалчы Кара-Күске Чооду, Тываның Улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыг болгаш республиканың кожууннарындан келген чылгычылар киришкен.  
Тываның национал музейиниң бирги каъдында хуралдаар залче кирип келирге-ле, ону дерип-шимеп каанындан конференцияга чылгы мал дугайында айтырыгны чугаалажыр деп турары билдинип кээр. Аңгы-аңгы авторларның ооң иштинде чогаалчы Кара-Күске Чоодунуң, Вячеслав Даржааның болгаш кожавыс Моол күрүнеде чурттап чоруур Сенгел сумузунда тыва төрелдеривистиң аът дугайында бижээн номнары, чүген-чулар, суглук, эзеңги, эзер дээш чылгы малга хамаарышкан бүгү-ле эт-херекселди делгеп салган. 
Оларның аразында эң ховар экспонат болур чүгүрүк аът мунукчузунуң Дамдин Хаягрива даринаны көскү черде азып каан. Ону Урянхай Тывага ХIХ чүс чылдың төнчүзү, ХХ век­тиң эгезинде ажыглап чораан.  
 
Чүгүрүк аът мунукчузунуң 
дариназы:
Ум хэри бадам дадий
Базур гордо хаян хярваа
Худу худу хум пад.
 
База бир солун эскпонаттарны Тыва­ның национал музейиниң эртем ажылдакчызы Биче-оол Майны белеткээн.  
– Эрткен чүс чылдарның эгезинде Тывага орус географтыг ниитилелдиң кежигүннери эртемденнер, аян-чорукчулар Саян сыннарын ажып, Хемчик бажынга кээп, шинчилелдер ажылын чорудуп тургаш, тайга-таңдыларывыска, бедик хорумнарлыг хая-дашка тура дүшпес кылдыр чаяаттынган тыва аът дугайында солун ажыдыышкыннарны кылган болгай. 
Ооң көскү чижээнге, Тываның девис­кээринге шинчилел ажылдарын кылып турган эртемден Севьян Вайнштейнниң ажылдарын хамаарыштырып болур. Ол ажылдарның аразында тыва эзер бурунгу скиф аймактардан дамчып келгенин эртемден бижип турар. 
Кыдат төөгүчүлерниң бижип турары-биле алырга, Соңгу чүкке чурттап чораан аймактарның эзеңгилеринден үндезилеп алган деп бодал бар. Ынчангаш тыва эзеңги бурунгу түрк, харын-даа мырыңай гуннар үезинде тыптып келген деп түңнелди эртемден Севьян Вайнштейн үндүрген. 
Чижээлээрге, суглукту аът бажы-биле каастап тургаш кылып каан. А дээрбээн­де, гуннар үезинде, «коргулчун» деп адаар таңма демдек база кирип турар. Бо им-демдектер эрте-бурунгу хая чурумалдарында, тодаргайлаарга, Улуг-Хемниң Мугур-Саргол, Үстүү-Можага деп черлерде бурун шагның бижимелдеринден база тывылган. Аъттың дергизинде дас эзир бажын чуруп көргүскен. Скифтерниң уран чүүлүнде база дас бажы колдап турар. Оон аңгыда улу баштыг эзеңги база бар. Эзеңгиде ээй соп каан, кошкар бажын база киирип, каастааны онзагай — деп, Тываның национал музейиниң эртем ажылдакчызы Биче-оол Майны чугаалап турар. 
Тыва аъттарның генофондузун (уксаа­зын) камгалап арттырып алыр сорулгалыг база ук малдың амгы база келир үеде хөгжүлдези кандыг болурул деп айтырыгны тодарадыры-биле бо конференцияны эрттирип турар. Тыва чоннуң шаг-төөгүден бээр өстүрүп келген тыва аъттарны өске малдар-биле хайнакташтырбазы бо хүннерде чугула айтырыг болур.
Бо хүннерде республиканың кожуун­нарында аңгы-аңгы хевирниң ажыл-агыйлары тыва малды өстүрүп турар. Тывада бүгү чылгы малдың 63 хуузу арыг тыва аъттар болгаш ооң хайнактары дээр­зин Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының килдис начальниги Сергей Оюн хуралга илеткээн. Барыын-Хемчик, Өвүр, Эрзин кожууннарда «Алдын-Булак», «Арыг-Хем», «Алаш», «Кошкарлыг», «Ямаалык», «Кыргыс-Тей» кооперативте­ри, Тес-Хемде «Чодураа» күрүнениң уни­тарлыг бүдүрүлгези дээш Тывада ниитизи-биле 10 хире ажыл-агыйлар тыва аъттарны өстүрер угланыышкынныг ажылдап турар. Моон-даа соңгаар тыва малдың баш санын өстүрер талазы-биле ажыл-агыйларның санын көвүдедир база тускай аът заводун тургузар хемчеглерни республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы чорудуп эгелээн. Амгы үеде чүгле чаңгыс Өвүр кожуунда Кошкарлыг аттыг коо­ператив уксаалыг мал өстүрер завод кыл­дыр санаттынып турарын Сергей Мөңгеевич тайылбырлаан.
Эртем-практиктиг конференцияга Рязаньда чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң директору Александр Зайцев киржип, сөс алган.
— Тыва аъттарның уксаазын тодарадыр талазы-биле баштайгы ажылдарны бистиң институт эрткен чүс чылдың 70 чылдарында чоруткан. Ынчан зоотехниктиг шынарларын өөренип көрүп, малдың уксаажыдылгазын база продуктулуг чо­руун тодарадыр ажылдарны чоруткан. Оон бээр хөй чылдар эрткенде, 2009 чылда бо айтырыгга база катап эглип келген бис. Ынчан тыва малдарның уксаазын тодарадыр экспедиция республиканың кожууннарынга ажылдаан чүве. 
Россияның өске регионнарында база чылгы малче онза кичээнгейни угландырып турар болгай. Бүгү делегейде Россия Федерациязы тус черниң чылгы малын өстүрер база ооң уксаажыдылга ажылының талазы-биле бирги черде турар. Силерниң республикада тыва аъттарны кадагалап арттырып алыр дээн изиг күзел база чогуур үезинде тургус­тунуп келген-дир. Ынчалза-даа тыва аъттар деп санадып турар чылгы малды шинчилеп көөрүвүске, арыг тыва аът деп санаары болдунмас, бир-ле өске малдар-биле хайнакташкан боор чорду. 
Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының специалистери болгаш тускай эртемниг кижилерниң санап турары-биле алырга, республикада чылгы малдың 60 хуузу тыва аъттар болуп турар. Бо сан-чурагайны чоокку үеде тодарадыр бис.
«Тыва аът дээрге амыдыралдың үндезини, аал-чуртун камгалаарының болгаш улуг күрүнени-даа тургузарының өзээ бооп чораан онзагай азырал мал болур. ХIII векте Кыдаттың Сарыг далайындан Барыын чүкте Адриатиктиг далайга чедир улуг полководчу Чиңгис-Хаанның болгаш Сүбедей маадырның шериглерин кым чедиргеш келгенил, база тыва аът-ла болгай. 
Тыва аъттың салгалдарын арттырып алыр талазы-биле хемчеглер билдингир-ле ыйнаан харын. Эрге-чагырга болгаш эртемденнерниң талазындан бүгү-ле чогуур айтырыглар чоорту черле шиитпирлеттине бээр. Амгы үеде чугула чидиг айтырыг – тыва аътка хамаарышкан бурунгу чараш езу-чаңчылдарывысты эгидип алыры болур. Бистиң республикага аът чарыжы болурга, хөөредиг эвес чүгле бичии шаңнал-макталды кончуг дүрген үлежи каапкаш, тарай бээривис чажыт эвес. 
Хөөкүй малдарывыс аът чарыштарынга удаа-дараа киржип-ле турар. Чүгүрүк малдар харын-даа мырыңай чамдык таварылгада амы-тынын безин оскунуп турар болгай. Эртип келген аътты болгаш ооң мунукчузун алгап-мактаар шаандагы езу-чаңчылдарывыс кайыл. Дүвү-далаш-биле шаңнал тывыскан соонда, ол чүгүрүк мал та кайда барган, мунукчузу кым деп кижи чүве ол хевээр билдинмес артып каар. Ол эки чаагай чаңчылдарны катап оттуруп алгаш, ооң аайы-биле аъды­высты алгап-мактап, йөрээп, ону эдилеп чоруур чылгычы кижиниң хей-аъдын, ат-алдарын көдүрүп эгелээр болзувусса, дээштиг болур деп бодаар мен. 
Тыва аът деп чүл ол? Бо айтырыгны билип, ону ханы медереп өөренип алгаш, ооң негелделеринге дүүштүр ажылдаар болзувусса, ынчан тыва аъттың алдар-ады, ооң уксаазы экижиир деп бодаар мен» — деп, Тыва национал музейниң директору Каадыр-оол Бичелдей илеткелинге демдеглээн. 
Тываның Улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыгның «Тыва кижи дээрге-ле аът мунуп билир кижи» деп угаадыгны чон аразынга нептередир, тарадыр сорулгалыг «Эзер-чүген шыңгырадыр…» деп чүүлдү 2018 чылдың октябрь 18-те №116 дугаарлыг «Шын» солунга бижээнин номчукчулар сактыр боор. Бо эрткен конференцияга чогаалчы сагыш-сеткилин долган бодалдары-биле база үлешти. 
– Даштыкы марканың машиналарын эр, херээжен чокка шупту мунар бис. Ол чүгле кижиниң кадыынга хоралыг, айыыл­дыг дээрден башка ажыы бар эвес. Каража-когаралче, аарыг-аржыкче бисти чыгап турар болгай. 
Аът кырынга чортуп, шошкудуп, челдирип чораан кижиниң мага-боду чаңгыс минутада 100 янзы шимчээшкиннерни кылып турар. Кижи эзер кырындан аңдарылбас дээш, дурт-сыны, хол-буду, бар турган шыңганнары-биле дыңзып, чыырлып шимчеп чоруур. Мындыг хевирлиг доктаамал шимчээшкиннерден ижин шөртейбес, дурт-сын ээлгир болур. Эр улустуң простатит болгаш херээжен улустуң янзы-бүрү аарыгларын мындыг хөй шимчээшкиннер тывылдырбас. Чылгы малдың мага-боду кижиниинден изиг болганындан, ол чылыг массажты мунукчузунга чедирип турар. Үргүлчү аът мунуп чоруурга, диабет аарыг кижилерниң чигириниң хуузу улгатпайн баар. Инфаркт, инсульт соонда байдалы эки­жиир – деп, Маадыр-оол Бартыштанович саналынга чугаалаан. 
Тыва уксаалыг аъттарның салгалын арыг хевээр арттырып алыр сорулгалыг ажыл 2018 чылдың ноябрьда база уламчылаар. Рязань хоорайда чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң эртемденнери Эрзин, Тес-Хем болгаш Өвүр кожууннарга барып чедер. Тыва уксаалыг деп санадып турар аъттарның чизе-даңзызын тургузар. Электроннуг чиптерни азы им-демдектерни салыр. Хылган дүгүн алгаш, ДНК таварыштыр шинчилел ажылдарын чорудар, хайнакташканын тодарадыр дээрзин Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының килдис начальниги Сергей Оюн дыңнадып турар.
Мерген Ондар.
Арслан Аракчааның 
тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.