1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА АЪТ

Аай-дедир чорук кылыр

Аъттың ажыы аажок улуг.

Ажыл-ишке дузалыг дээш

Аътты аажок хүндүлээр мен.

                                  Кара-Күске Чооду

 

Чылгы малдың ажыы улуг. Ажыл-агый кылырда, мал-маган кадарарда, аңнаарда-даа ажылчын аътты эзертеп, мунар болгай. Бистиң республикада чыл санында баш саны өзүп көвүдеп турар чылгы малдың 60 хире хуузу тыва аъттар болур. Тываларның ол ышкаш моол чоннуң чыкпак мал деп санап чорууру чылгы малы төп Азияда Пржевальскийниң аъдындан укталган.  Ооң чавыс болган ужуру агаар-бойдус болгаш чурттап турар чер-чурттуң байдалы болгаш аңаа дүгжүп турар кылдыр бойдус чаяап каан.

Сөөлгү дөрт, беш чылдарның дургузунда тыва аътче онза кичээнгейни угландырып, эрге-чагырга болгаш көдээ ажыл-агыйның тускай эртемниг специалистери хемчеглерни ап чорудуп эгелээн. Чылдың-на Чөөн кожуунда Бора-Булак ховузунга эрттип турар аът чарыжынга тыва чүгүрүк малдарның хендирбезинге чедир бедии дээш чылгычылар аразынга маргыштыг айтырыг бо-ла тургустуннуп келир турган.

Тываның Баштыңы чылгычылар-биле ажыт-чажыт чокка чугаалажып дугурушкан соонда, чиңгине тыва аът деп чүл ол, ооң уксаазын канчаар тодаратса экил, деп айтырыгларны тургузуп, ол талазы-биле хемчеглерни ап чорудар дугайында даалганы көдээ ажыл-агый яамызынга Шолбан Кара-оол берген. Ооң түңнелинде, «Тыва аът» деп программаны ажылдап кылган. Ону амыдыралга боттандырып, шинчилел ажылдарын эгелээри-биле бо хүннерде Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый яамызы Рязань хоорайда бүгү Россияның чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң тускай эртемниг специалистерин чалаан.  

Бо улуг хечмээлдиг ажылды эгелээр мурнуу чарыында, Тываның Национал музейинге тыва аът дугайында эртем-практитиг конференцияны эрттирген. Ооң ажылынга Тываның Баштыңының оралакчызы Байбек Монгуш, көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Даңзы-Белек, Рязаньда чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң директору Александр Зайцев, Тываның Национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдей, аът дугайында хөй-хөй барымдаалыг номнарны чырыкче үндүрген чогаалчы Кара-Күске Чооду, Тываның Улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыг болгаш республиканың кожууннарындан келген чылгычылар киришкен. 

Тываның Национал музейиниң бирги каъдында хуралдаар залче кирип кээрге-ле, ону дерип шимеп каанындан конференцияга чылгы мал дугайында айтырыгны чугаалажыр деп турары билдиннип кээр. Аңгы-аңгы авторларның ооң иштинде чогаалчы Кара-Күске Чоодунуң болгаш Вячеслав Даржааның болгаш кожавыс Моол күрүнеде чурттап чоруур Сенгел сумузунда тыва төрелдеривистиң аът дугайында бижээн номнары, чүген-чулар, суглук, эзеңги, эзер дээш чылгы малга хамаарышкан бүгү-ле эт-херекселди делгеп, салган.

Оларның аразында эң ховар экспонат болур чүгүрүк аът мунукчузунуң Дамдин Хаягрива даринаны көскү черде азып каан. Ону Урянхай Тывага 19-ку чүс чылдың төнчүзү, 20-ги вектиң эгезинде ажыглап чораан. 

База бир солун эскпонаттарны Тываның Национал музейиниң эртем ажылдакчызы Биче-оол Майны белеткээн

- «Эрткен чүс чылдарның эгезинде, Тывага орус географтыг ниитилелдиң кежигүннери эртемденер, аян-чорукчулар Саян сыннарын ажып, Хемчик бажынга кээп, шинчилелдер ажылдарын чорудуп тургаш тайга-таңдыларывыска, бедик хорумнарлыг хая-дашка тура дүшпес кылдыр чаяаттынган тыва аът дугайында солун ажыдыышкыннарны кылган болгай.

Ооң көскү чижээнге, Тываның девискээринге шинчилел ажылдарын кылып турган эртемден Севьян Вайнштейнниң ажылдарын хамаарыштырып болур. Ол ажылдарның аразында тыва эзер бурунгу скиф аймактардан дамчып келгенин эртемден бижип турар.

Кыдат төөгүчүлерниң бижип турары-биле алырга, Соңгу чүкке чурттап чораан аймактарның эзеңгилеринден үндезилеп алган деп бодал бар. Ынчангаш тыва эзеңги бурунгу түрк, харын-даа мырыңай гуннар үезинде тыптып келген деп түңнелди эртемден Севьян Вайнштейн үндүрген.

Чижелээрге, суглукту аът бажы-биле каастап тургаш кылып каан. А дээрбээнде, гуннар үезинде, «коргулчун» деп адаар таңма демдек база кирип турар. Бо им-демдектер эрте-бурунгу хая чурумалдарында, тодаргайлаарга, Улуг-Хемниң Мугур-Саргол, Үстүү-Можага деп черлерде бурун шагның бижимелдеринден база тывылган. Аъттың дергизинде дас эзир бажын чуруп көргүскен. Скифтерниң уран чүүлүнде база дас бажы колдап турар. Оон аңгыда, улу баштыг эзеңги база бар. Эзеңгиде ээй соп каан, кошкар бажын база киирип, каастааны онзагай.

Эзеңги дайынчы кижиге аът кырынга бедидир туруп келгеш ча адарынга кончуг эптиг турган. Ынчангаш эзеңги база кадыг тыва эзер көшкүн чоннарның өске чоннарже халдап, эжелеп алыр шимчээшкиннеринге улуг салдарны чедирген. Тыва мал өске аъттарга деңнээрге шыдамык, күштүг чораан. Ынчангаш ону шинчилеп, өөрениири бистиң соовуста өзүп орар салгалдарга кончуг чугула» - деп, Тываның Национал музейиниң эртем ажылдакчызы Биче-оол Майны чугаалаан.

«Тыва аът» программаның киржикчизи, эртем-практиктиг конференцияның башкарыкчызы Сергей Оюн:

- «Тыва аъттарның генофондузун ханын камгалап арттырып алыр сорулгалыг база ук малдың амгы база келир үеде хөгжүлдези кандыг болурул, деп айтырыгны тодарадыр сорулгалыг бо конференцияны эрттирип турар бис. Тыва чоннуң шаг-төөгүден бээр өстүрүп келгени тыва аъттарны хайнакташтырбазы бо хүннерде чугула айтырыг болур. 

 Бо хүннерде республиканың кожууннарында аңгы-аңгы хевирниң ажыл-агыйлары тыва малды өстүрүп турар. Тывада бүгү чылгы малдың 63 хуузу арыг тыва аъттар болгаш ооң хайнактары дээрзин көдээ ажыл-агый яамызының килдис начальниги Сергей Оюн хуралга илеткеди. Амгы үеде республикада уксаажыдылга ажылын чорудары-биле күрүнениң тускай шынзылгазын (сертификат) алган 10 ажыл-агыйлар бар.

Барыын-Хемчик, Өвүр, Эрзин кожууннарда «Алдын-Булак», «Арыг-Хем», «Алаш», «Кошкарлыг», «Ямалык», «Кыргыс-Тей» кооперативтери, Тес-Хем кожуунда «Чодураа» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгези дээш Тывада ниитизи-биле 10 хире ажыл-агыйлар тыва аъттарны өстүрер талазы-биле уксаажыдылга ажылын чорудуп турар. Моон-даа соңгаар тыва малдың баш санын өстүрер талазы-биле ажыл-агыйларның санын көвүдедир база тускай аът заводун тургузар хемчеглерни республиканың көдээ ажыл-агый яамызы чорудуп эгелээн. Амгы үеде чүгле чаңгыс Өвүр кожуунда «Кошкарлыг» аттыг кооператив уксаалыг мал өстүрер завод кылдыр санатыннып турарын Сергей Мөңгеевич тайылбырлады.

Тыва аъттың амгы база келир үеде салым-чолунга хамаарышкан айтырыгны сайгарып, чугаалажып турар хуралга киришкен Чөөн-Хемчик кожуундан чылгычы Шолбан Монгуш болгаш ук кожууннуң аът федерациязының даргазы Артур Делгер-оолду аът чарыштарынга тыва малдарның хендирбезинге чедир хемчээли дүвүредип чоруур. 

Чөөн-Хемчик кожуунда чылгычы Шолбан Монгуш:

- «Тыва аътка хамаарышкан конференцияны эрттирип турары эки-дир. Тыва мал республикада хөй. Чижелээрге, бистиң Чөөн-Хемчик кожуунда 10 хире суур бар. Барык суму бүрүзүнде тыва аъттар бар дээр болза черле шын боор. Бисти чылгычыларны чаңгыс дүвүредип чоруур айтырыг аът чарыштарынга тыва малдың хендирбе сөөгүнге чедир бедиин тодарадып турары болур. Көдээ ажыл-агый яамызының специалистериниң доктааткан дүрүмү-биле алырга, 1 метр 40 см. бооп турар. Чылгы малды өстүрүп, азырап чоруур чылгычылар бистерниң бодалывыс-биле алырга, 1 метр 43-45 хире болур ужурлуг. 1 метр 40 см. дээрге эмин эттир чавыс апаар. Кыс мал - бе болза ол хире бооп болур-дур ийин». 

Чөөн-Хемчик кожуунда аът федерациязының даргазы Артур Делгер-оол:

- «Ол кончуг шын, тыва аъттың аксырының бедии 1 метр 47 см. чеде бээр чүве-дир ийин. Оон чавызаарга, 1 метр 40 см. дээрге, кыс мал азы бениң хендирбезинге чедир хемчээли болур. Анаа чүгүрүк тыва аъттың бедик дурт-сынын черле 1 метр 45 сантиметрге доктаадыр болза эки. Тываның төөгүзүнден бээр алырга, ындыг чүве чорбады бе. Төөгүнү ада-өгбелеримден дыңнап, ном-дептерден номчуп, билип ап чораан мен» - деп бодунуң бодалдары-биле Артур Делгер-оол база үлешти.

Ындыг-даа болза тыва аътты чүгле хендирбезинге чедир бедиин тодарадыры шын эвес-деп бодалды Тываның Национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдей илередип турар. Ооң чугаазы-биле алырга, тыва малдың шинчизи чүгле ооң-биле кызыгаарланмас. Ону Тывада сураглыг чылгычылар болгаш аът ажыл-агыйын шинчилеп, хайгаарап чоруур тускай эртемниг специалистер-даа кончуг эки билир боор ужурлуг.

- «Тыва аът чүгле бедик чавызы-биле ылгалбас. Ооң кудуруу база дуюгларының овур-хевири, диштериниң хевири дээш черле ынчаш тыва малдың караа болгаш көрүжү безин өске. Тыва аъттың аажы-чаңы безин өске. Ынчангаш тыва мал дээрге «Чавыс-Доруг», «Чавыс-Кара» дээн ышкаш чүгүрүк аъттар эвес, ооң дамырында ханы, өң-чүзүнү-биле өске малдардан ылгалдыг мындыг онзагай малдыг бис деп чүвени тодарадып, ону шинчилээр үези келген деп бодаар-дыр мен» деп бодунуң илеткелинге  Каадыр-оол Алексеевич демдегледи.

Тываның аът федерациязының даргазы Таймир Сарыглар:

 – «Тываның төөгүзүнде бир-ле дугаар тыва аъттың арыг ханын арттырып алыр дээн чаагай сорулгалыг улуг хурал, конференцияны эрттирип турарынга өөрүп турар кижи-дир мен. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң киирген санал-оналы, эгелээшкини-биле республиканың көдээ ажыл-агый яамызы шудургу ажылдап турар.

Документ, саавыр кырында тыва чон шынап-ла - тыва аъттыг болур дээн эртемденнерниң чорудуп эгелээни шинчилел ажылдарын деткип тур мен. Чылгы малдың ханын алыры-биле Рязань хоорайда эртем-шинчилел институдунуң эртемденнери база чедип келгени эки-дир. Чүгле оларның чоруткан ажылдарының түңнелдерин манаар апаар-дыр бис. Тываның чылгычылары бо болуушкуну төөгүлүг ужур-дузалыг деп үнелеп тур бис. «Демниг сааскан теве тудуп чиир» деп үлегер-домак бар болгай чылгычылар боттарывыстың талавыстан шыдаар шаавыс-биле бо улуг ажылга дузалажыр бис» деп хурал эгезинде Тываның аът федерациязының даргазы Таймир Сарыглар чугаалажырывыска харыылады.   

«Тыва аът» дугайында конференцияга Рязаньда чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң директору Александр Зайцев  база  сөс алган.

- «Тыва аъттарның уксаазын тодарадыр талазы-биле баштайгы ажылдарны бистиң институт эрткен чүс чылдың 70 чылдарында чоруткан. Ынчан зоотехниктиг шынарларын өөренип көрүп, малдың уксаажыдылгазын база продуктулуг чоруун тодарадыр ажылдарны чоруткан. Оон бээр хөй чылдар эрткенде, 2009 чылда бо айтырыгга база катап эглип келген бис. Ынчан тыва малдарның уксаазын тодарадыр экспедиция республиканың кожууннарынга ажылдаан чүве.

Россияның өске регионнарында база чылгы малче онза кичээнгейни угландырып турар болгай. Бүгү-делегейде  Россия Федерациязы тус черниң чылгы малын өстүрер база ооң уксаажыдылга ажылының талазы-биле бирги черни ээлеп турар. Силерниң республикада тыва аъттарны кадаглап, арттырып алыр дээн изиг күзел база чогуур үезинде тургустуннуп келген-дир. Ынчалза-даа тыва аъттар деп санадып турар чылгы малды анализтеп көөрүвүске, арыг тыва аът деп санаары болдунмас, бир-ле өске малдар-биле хайнакташкан боор чорду.

Мындыг байдал Россияның өске регионнарында база тургустунган. Калмык, башкир-даа аъттарны алгаш көөрге, хайнактажып, холужа берген таварылгалар хөй. Тываның көдээ ажыл-агый яамызының специалистери болгаш тускай эртемниг кижилерниң санап турары-биле алырга, республикада 60 хире хуу чылгы мал тыва аъттар болур. Бо сан-чурагайны база чооку үеде тодарадыр бис.

Тыва малдарны шинчилеп тургаш, өске уксааның аъттарын база хенертен өскелеп, аңгылай көре  бээр болзувусса шын эвес - деп бодаар мен. Шуут-ла чөржең, багай аът каяа турар. «Араазай», бедик-деп санадыр  соңгаартан садып эккеп алган малдарыңар безин Тываның агаар-бойдузунга дөмей-ле тааржып, республиканың көдээ ажыл-агыйынга, экономиказынга ажыктыг болгаш ам-даа дузалыг дээрзин чылгычылар эки билир. Ынчангаш бо айтырыгга хамаарыштыр оваарымчалыг, хынамчалыг болуру чугула дээрзин ол чугаалады.

Тываның Национал музейиниң директору Каадыр-оол Бичелдей:

-   Тыва аътты алдаржыдып, мактап, ооң-биле канчаар ажылдаарыл, канчаар чурттаарыл, амыдыралывыста аътка хамаарыштыр чүнү өскерттир ужурлуг бис деп чыышты эрттирер эптиг үе келгени ол-дур. Амгы үеде ылаңгыя Тываның көдээ суурларында чылгы мал дээш тынын садар аныяк эр кижилер көвүдеп, тос-чүзүн малывыстың бирээзин өстүрүп, көвүдедип чорууру чоргааранчыг, өөрүнчүг-дүр.

Тыва аът дээрге амыдыралдың үндезини, аал-чурттун камгалаарының болгаш улуг күрүнени-даа тургузарының өзээ бооп чораан онзагай азырал мал болур. 13 векте Кыдаттың Сарыг далайындан Барыын чүкте Адриатиктиг далайга чедир улуг полководчу Чиңгис-Хааның болгаш Сүбедей Маадырның шериглерин кым чедиргеш келгенил, база тыва аът-ла болгай.

Тыва аъттың салгалдарын арттырып алыр талазы-биле хемчеглер билдингир-ле ыйнаан харын. Эрге-чагырга болгаш эртемденнерниң талазындан бүгү-ле чогуур айтырыглар чоорту черле шиитпирлетине бээр. Амгы үеде чугула чидиг айтырыг тыва аътка хамаарышкан бурунгу чараш езу-чаңчылдарывысты чүге эгидип алыры. Бистиң республикага аът чарыжы болурга, хөөредиг эвес чүгле бичии шаңнал-макталды кончуг дүрген үлежи каапкаш, тарай бээривис чажыт эвес.

Хөөкүй малдарывыс аът чарыштарынга удаа-дараа киржип-ле турар. Чүгүрүк малдар харын-даа мырыңай чамдык таварылгада амы-тынын безин оскунуп турар болгай. Эртип келген аътты болгаш ооң мунукчузун алгап-мактаар шаандагы езу-чаңчылдарывыс кайыл. Дүвү-далаш-биле шаңнал тывыскан соонда, ол чүгүрүк мал та кайда барган, мунукчузу кым деп кижи чүве ол хевээр билдинмес артып каар. Ол эки чаагай чаңчылдарны катап оттуруп алгаш, ооң аайы-биле аъдывысты алгап-мактап, йөрээп, ону эдилеп чоруур чылгычы кижиниң хей-аъдын, ат-алдарын көдүрүп эгелээр болзувусса, дээштиг болур деп бодаар мен.

Ынчангаш аът чарыштарынга хамаарыштыр элээн организастыг хемчеглерни ап чорудары күзенчиг. Харын-даа ону хоойлужудуп, дүрүмчүдүп, Россия Федерациязының хоойлу-дүрүмү-биле дүүштүрүп тургаш, боттарывыстың хоойлувусту ажылдап кылыры негетиннип келген. Чүге дээрге сөөлгү үш-дөрт чылдар дургузунда аът мунукчузунуң хар-назынынга хамаарыштыр федералдыг хоойлуда барып үскен болгай бис.

Бир эвес тыва аътка он дөрт, он беш азы он сес харлыг оолду мундургаш, чарыштырар болзувусса, ол тыва аъттар чарыжы эвес апаар. Тыва малды бичии оолдарга мундуруп алыр чуруму дээрге-ле ук аъттың оккурун, дүргенин, эң тергиинин шилип алыр арганы тургузар сорулгалыг тывалар база төп Азияның өске-даа чоннарның езу-чаңчылында онзагай чүүл ол болур. Бир талазында уруг-дарыгның, амы-тыны дээштиң күрүнениң талазындан негелделер турбайын канчаар. Бо бүгү айтырыгларны Россия деңнелинге чедир шиитпирлеп алырының аргазы бар.

Аъттың бодун, ам-даа чон аразынга алдаржыдып, аңаа сонуургалды күштелдирер дээр болзувусса, чылгы малга хүндүткел база ооң бодунга тураскаалдар Тывага элээн хөй санныг болур ужурлуг.

Аътка тураскаалдың бир көскү чижээнге, Сүбедейниң тураскаалын хамаарыштырып болур. Ону  тургузар хемчеглер бир чыл чедир саадай берген чүве. Ооң чылдагааны аъттың овур-хевиринде болган. Чүге дээрге улуг шериг баштыңчызы-Чанчының Сүбедейниң овур-хевиринде берге чүве чок болган. Нарыыдай берген чүүлүвүс аът-биле кижиниң аразында хемчээл, аъттың бодунуң туруш, байдалы-биле негелделерни күүседири болду. Езулуг тыва аът мунуп алган чоруур Сүбедей Маадыр болзун дээштиң   кызып, ажылдап турдувус. Ийе, бо үстүнде адааным тураскаал-даа болза элээн хөй талалары-биле шүгүмчүлелдиг бооп болур. Мындыг шүгүмчүлелдиг байдалдар турбазын дээр болзувусса, бөгүнгү, мындыг хевирлиг конференцияларга чыглып алгаштың боттарывыс, тыва аът-деп ол чүл деп айтырыгны билип, ону ханы медереп өөренип алгаш, ооң негелделеринге дүүштүр ажылдаар болзувусса, ынчан тыва аъттың алдар-ады, ооң уксаазы экижиир деп бодаар мен деп Каадыр-оол Бичелдей бодунуң илеткелинге демдегледи.

Тывада чылгы мал дээш сагыжы аарып чоруур чогаалчыларның бирээзи Чооду Кара-Күске болур. Ол «контр» деп ээзи-биле кады деп буруудадытырып, ханныг репрессияга таварышкан чүгүрүк аът «Эзир-Кара» болгаш өске-даа чылгы малга хамаарышкан хөй-хөй архив документилеринге үндезилеттинген барымдаалыг номнарны бижээш, чырыкче үндүрген.

- Кажан аът мунуп эгелээнимни безин билбес, сагынмас кижи-дир мен. Миннип кээримге-ле аът кырында олурар кижи чордум. Чарыш аъды мунуп турганымны сактып кээримге чеди хире харлыг турган боор мен. Сезен хар ажып турар-даа болзумза ам-даа аътты эзертепкеш, мунуптар мен.

ТАР үезинде тыва уксаалыг аъттарны 1949 чылда сайзырадып эгелээн чүве. Ол үеде Семен Буденыйның «Тываның аныяктары» солунга чагаазы келген. Ол үеде, Семен Михайлович улуг полководчу, Совет Эвилелиниң 2 дакпыр Маадыры, Маршал, ССРЭ-ниң көдээ ажыл-агый министри албан-дужаалга ажылдап турган.

Ук чагаада мынчаар бижип турар:

- «Чылгы малдың азырап өстүрүп, уксаажыдар талазы-биле Барыын-Хемчик кожуунда ВЛКСМ-ниң 30 чылы аттыг колхозтуң ажылчыннары, комсомолчулар Лопсан Монгуш, Элбек-оол Ооржак олардан үлегер-чижектен алыңар». Ол чагааны парлаан соонда, Тывага көдээ ажыл-агый талазы-биле тускай эртемниг специалистер, эртемденнер малдың уксаажыдылгазын чорудуп эгелээн.

Ооң соонда 1951 чылда тыва аъттың шыдамыын хынаар ажылды чоруткан. Барыын-Хемчик, Өвүр, Эрзин, Тес-Хем кожууннарны эргип, кезээш, дедир Кызылче кирип келгеш, ниитизи-биле 1016 киллометр черни эрткен. 8 хонук дургузунда чортуп кээр. Бир хүнде-ле 80 киллометр хемчээлди 1 шак иштинде эрттер негелде ындыг турган.

 Ол үеде аът чарыштарын база удаа-дараа эрттирер. Узун хемчээлге чүгүрүк малдарны амгы үеде ышкаш 1-ден 8-ки черге чедир шаңнап каар эвес, а 25 дугаар байзаже кирген аътка чедир шаңнаар турган. Ону албан солуннарга чырыдар, бижиир чораан. Чижелээрге, Каа-Хем кожуундан келген чылгычының эрткен аъды - хеп даараар машинаны ээзинге чаалап берген. 8 дугаар келген чүгүрүк малдың ээзи 8 акша–биле шаңнатканын журналистер, солуннарның идекпейлиг бижикчилери шуптузун чырыдар чүве.

Ынчангаш аът - бистиң чоргааралывыс, эртиневис, чемгерикчивис. Ооң ачызында, көдээ ажыл-агыйны углап-баштап чоруур бис. Чылгы мал дээрге кижиниң чоок өңнүү-дүр. Моон-даа соңгаар тыва экер эрлер чылгычылар аскыр-өөр чылгыны өстүрүп чоруурун күзээр кижи-дир мен» - деп улуг өгбе Кара-Күске Күнзекович бодунуң илеткелин доосту.

Тываның Улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыгның  «Тыва кижи дээрге-ле аът мунуп билир кижи» деп угаадыгны чон аразынга нептередир, тарадыр сорулгалыг «Эзер-чүген шыңгырадыр…» деп аттыг 2018 чылдың октябрь 18-те № 116 дугаарлыг «Шын» солунга бижээн чүүлүн номчукчулар сактыр боор. Бо эрткен хуралга база чогаалчы бодунуң сагыш-сеткил долган бодалдары-биле үлешти.

- «Бистер көшкүн амыдыралдыг чораан болгаш шаг-шаандан тура эзер кырынга төрүттүнген болгай бис, деп хөөредип-даа чугаалап болур. Ол хирезинде тыва кижи бүрүзү чүге аът мунуп билбес бис аан. Даштыкы марканың машиналарын эр, херээжен чокка шупту мунар бис. Ол чүгле кижиниң кадыынга хоралыг, айыылдыг дээрден башка ажыы бар эвес. Каража-когаралче, аарыг-аржыкче бисти чыгап турар болгай.

Аът кырынга чортуп, шошкудуп, челдирип чораан кижиниң мага-боду чаңгыс минутада 100 янзы шичмээшкиннерни кылып турар. Кижи эзер кырындан аңдарылбас дээш дурт-сыны, хол-буду, бар турган шыңганнары-биле дыңзып, чыырлып шимчеп чоруур. Мындыг хевирлиг доктаамал шичээшкиннерден ижин шөртейбес, дурт-сын ээлгир болур. Эр улустуң простатит, херээжен улустуң боттарының аарыгларын мындыг хөй шимчээшкиннер тывылдырбас. Чылгы малдың мага-боду кижиниинден изиг болганындан, ол чылыг массажты ооң мунукчузунга чедирип турар. Диабет аарыг кижилерниң чигириниң хуузу улгатпайын баар. Инфаркт, инсульт соонда байдал экижиир», деп тайылбырлап, бижип хөй чон мурнунга Тываның Улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Бартыштановичиниң илеткелин канчап деткивес боор.

Тыва уксаалыг аъттарның салгалын арыг хевээр арттырып алыр соругалыг ажыл 2018 чылдың ноябрьда база уламчылаар. Рязань хоорайда чылгы малдың уксаажыдылга ажылын чорудар талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң эртемденнери Эрзин, Тес-Хем болгаш Өвүр кожууннарга барып чедер. Тыва уксаалыг-деп санадып турар аъттарның чизе-даңзызын тургузар. Электроннуг чиптерни азы им-дем дектерни салыр. Хылган дүгүн алгаш, ДНК таварыштыр шинчилел ажылдарын чорудар, хайнакташканын тодарадыр дээрзин Тываның көдээ ажыл-агый яамызының килдис начальниги Сергей Оюн дыңнадып турар.

                                                                                                                                            Мерген Ондар

Арслан Аракчааның тырттырган чуруу

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.