1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЕС-ХЕМ САМЧЫЛАР ЧУРТУ

Танцы-сам байырлалы деп чүл? Бирээде, ол дээрге четтикпейн манаарывыс сеткил-сагыштың хайныышкыны, магадал, чүректерге таңмаланып артар сактыышкыннар, байырланчыг өөрүшкү... Шак-ла мындыг онзагай чараш байырлалды апрель 28-те тес-хемчилерге Самагалдайда К. Баазан-оол аттыг культура одаанга бараалгаткан.
Ук төлевилелди Тес-Хем кожуунга хореография уран чүүлүнге улуг үлүг-хуузун киириштиргеннерге база төөгүлүг “Угулзалар” деп национал самның 45 чылдаанынга болгаш Делегейниң танцы-сам хүнүнге тураскаадып эрттирген.  
Тес-Хем — танцы-сам чурту. Ылап-ла эрткен чүс чылдың 80-90 чылдарында Самагалдайга уран чүүл, ылаңгыя танцы-сам дыка-ла сайзырап турган. Самагалдайның уран чүүл школазының хореография салбырының бирги доозук­чуларының идеязы-биле чогааткан “Угулзалар” деп танцы республика чергелиг көрүлделерге бирги черни чаалап ап турган. Бо чараш танцыда тыва хээлер, угулзаларны самчылар ээлгир холдары-биле шимчээшкиннерни көргүзери дыка чараш, кижиниң караанга уттундурбайн чуруттунуп артып каар. Езулуг-ла янзы-бүрү өңнүг хээлер сагышка кирер.
Байырлалды чогаалчы Владимир Серен-оолдуң 1973 чылда “Угулзалар” ансамблинге тураскаадып бижээн “Угулзалар” деп шүлүү-биле эгелээн. Сценаже “Угулзаларны” аңгы-аңгы үе­лерде самнап чораан хоочуннар самнап үнүп келгеннер. Оларның аразында про­фессио­нал хореографтар, башкылар, эмчилер дээш кандыг-даа мергежилдиглер бар. Ынчалза-даа олар танцы-самын утпаан, дурт-сыны хөнү, ээлгир хевээр көстүр. Залда көрүкчүлер туруп келгеш, адыш часкаашкыннары-биле уткуп алганнар.
Байырлалга Тес-Хем кожууннуң хорео­графия уран чүүлүнүң хүндүлүг хоочуннары – 1973 чылда Иркутск хоо­райга, 1983 чылда Москвага эрткен Бүгү-эвилелдиң фестивальдарының лау­реаттары аныяк салгал-биле ужуражып келгени онзагай болган. Ол ышкаш аңгы-аңгы чылдарда Самагалдайның уран чүүл школазынга ажылдап чораан балетмейстер-тургузукчулар база хореография коллективтери ында келген. 
Төөгүлүг “Угулзалар” самының тургузукчузу, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Орланмай Кара-ооловна Донгак биле Самагалдайның уран чүүл шко­ла­зының хореография салбырының үндезилекчизи, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Валентина Сайыновна Оюнну эң-не хүндүткелдиг олутче чалаан.
“Тес-Хем – сам­чылар чурту” деп атты үнде­зилээн Бүгү-эви­лел­диң фестиваль­дарының хөй катап тиилекчилери, “Угулзалар” самның эң-не бирги күүседикчилеринге Галина Оюновна Достай, Анай-оол Соянович Алдын-Херел база Василий Николаевич Донгак ха­мааржыр.
Кожууннуң хореография уран чүүлүнге үлүг-хуузун киириштиргеннерге хоочун самчылар Айна Күдес-ооловна Оюнну, Чойгана Викторовна Аракчааны, Зульфия Оюновна Комбуну, Айнеш Урнзаевна Байыр-оолду, Любовь Биин-ооловна Болат-оолду, Альбина Александровна Баянны, Алина Сергеевна Томурну база Самагалдайның уран чүүл школазының директору Чинара Аракчааевна Сандакты, культура одааның балетмейстери Евгения Робертовна Маадырны, уран чүүл школазының хореография башкызы Айслана Мартый-ооловна Ондарны адап болур.
Кандыг-даа байырлал шаңнал-мактал чок эртпес болгай. Тес-Хем кожуун чагыргазы, Төлээлекчилер хуралы, культура эргелели өзүп орар салгалды кижи­зидип, өөредиринге база кожуунга танцы уран чүүлүнүң сайзыралынга киириштирген үлүг-хуузу дээш тус-тузунда хүндүлел бижиктерни төлептиглерге тывыскан.
Хореография уран чүү­лүнүң сайзыралынга кии­риштирген үлүг-хуузу дээш Тес-Хем кожууннуң культуразының алдарлыг ажылдакчызы деп атты “Угулзалар” самының тургузукчузу Орланмай Кара-оолга тывыскан.
ТР-ниң Дээди Хура­лының Хүндүлел би­жиинге хоо­чун хореографтар Айна Оюн, Чойгана Аракчаа, Зульфия Комбу төлептиг болганнар. Бо хоочун самчыларны шаң­нап-мактап турар ТР-ниң Дээ­ди Хуралының депутады Александр Самданович Санчат боду база, 1970-1980 чылдарда Тес-Хемниң адын тудуп, көрүлделерге, фестивальдарга киржип, самнап чорааны база солун. 1983 чылда Москваже киир самнап чораан Арслан Николаевич Аракчааны Тес-Хемниң культура эргелелиниң Хүндүлел бижии-биле шаңнаан.
Шаңнал-макталдар төнерге, байыр­лалдың эң-не чараш, солун кезээ – танцы-сам эгелээн.­ Самагалдайның уран чүүл школа­зының хореография салбы­рының аңгы-аңгы чылдарда доозукчулары, ниитизи-биле 23 аңгы танцы-самны күүсеткен. 
Самчылар үнерге-ле, көрүкчүлер боттарының эш-өөрүн, дөргүл-төрелин көрүп кааш, изиг-изиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп турган. Коллектив бүрүзү тускайлаң, катаптаттынмас чараш танцы-самны көрүкчүлерге бараалгаткан. Ында шаанда сураглыг “Дамырак”, “Якутяночка”, коряк чоннуң самы, “Фламенко”, “Челбииштерлиг кыстар”, Чөөн чүк кыстарының самы, бичии мөгелер самы дээш оон-даа өске.
Бо бүгү танцы-самның аразында эң-не көрүштүг, уттундурбас болган чүүл – “Угулзаларны” хоочун самчыларның күүсеткени болган. Ол ышкаш Тес-Хем кожууннуң Херээженнер чөвүлелиниң кежигүннериниң база чараш самын көрүкчүлер улуг сонуургал, өөрүшкү-биле уткуп алган.
Любовь Биин-ооловнаның удуртулгазы-биле “Самолет” ансамблиниң бичии самчыларының “Хартыга” биле “Сайын-Белек мөге” деп самы көрүкчүлерниң хей-аъдын, чоргааралын оттурган.
Элээди уруглар аразында езулуг профессионалдар болган, хөй-ле мөөрей, фестивальдарның тиилекчилери, лау­реат аттарның эдилекчилери “Эзир-Кара” бөлүүнүң удуртукчузу Чинара Сандак. Оларның демниг, чараш танцы-самы байырлалдың бир каасталгазы болган.
Бир онзагай солун чүүл, уран чүүл школазының доозукчуларының аразында салгал дамчаан самчылар бар. Айна Оюн биле Чойгана Аракчааның оолдары Буян биле Аңгыр Улан-Удэниң хореография колледжин дооскаш, амгы үеде Бурятияның культура академиязының сөөлгү курузунда өөренмишаан, Аме­риканың штаттарынга, Мурнуу Көрейге, Россияның аңгы-аңгы хоорайларынга гастрольдап турарлар. Ол ышкаш Саяна Баянның, Мира Чылбак-оолдуң, Алла Намзырайның, Урана Хертектиң, Зульфия Комбунуң, Айнеш Чанчыптың уруглары профессионал самчылар болганнар.
Аныяк-өскенниң танцы уран чүүлүнге сонуургалы чылдан чылче өзүп турарын барымдаалааш, кожуун чергелиг “Тес-Хем – самчылар чурту” деп төлевилелди кожууннуң культура эргелели тургус­каш, даргазы Аржаана Владимировна Ламбынның удуртулгазы-биле бедик деңнелге организастап эрттирген. Хорео­графия уран чүүлүн сайзырадыры-биле танцы-самга сонуургалдыгларны база уран чүүл школазының хореография салбырының доозукчуларын мөөңнеп-чыып, оларның арга-дуржулгазын аныяк-өскенге дамчыдарын, келир салгалга арттырарын чедип алыр сорулгалыг эрттирген бо хемчег самагалдайжыларның сагыш-сеткилинге уттундурбас чараш байырлал болуп артар боор. 
Тес-Хем кожууннуң база бир ылгавыр демдээ болган төөгүзү узун “Угулзаларның” оруу өлчей удазыны ышкаш төнмес-ле боор.
Алдынай СОЯН.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.