1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТАРАА ШӨЛДЕРИН УЛГАТТЫРАР

Республикада часкы тарылга кампаниязының белеткел ажылдары эгелээн. Ынчангаш ол дугайында ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының үнүш ажыл-агыйының килдис начальниги Алла Александровна Ондар-биле чугааны кылдывыс.
 
– Бо хүннерде республикада көдээ ажыл-агый адыры база часкы тарылга ажылдары кандыг байдалда чоруп турар ирги?
– Бо чылын мени өөртүп турар чүүл – Таңдыда “Балгазын” көдээ ажыл-агы­йын Василий Майлолович Оюн тургузуп алган. Мурнунда С. Шойгу аттыг КБК-ны катап сайзырадып, сонуургалдыг ажылдап эгелээн. Олар бо хүннерде “Заря” агрохолдинг таварыштыр лизинг-биле (чээлиниң бир хевири) чаа техника ап турарлар. Эрткен чылын бо ажыл-агый 450 гектар шөлге тарааны тарып турган болза, бо чылын 11 муң гектар шөлге тарааны чаштырар планныг. Ажыл-агый чоорту тараа шөлдерин 25 муң гектар чедир улгаттырар сорулгалыг. Мээң чаңгыс идегеп турар чүүлүм бо, бир эвес Тывага 3 мындыг ажыл-агый турар болза, чер, үнүш ажыл-агыйы сайзырап эгелээр. 
– Оон өске бо ышкаш сайзырап турар улуг ажыл-агыйлар бар бе, Алла Александровна?
– Ийе бар. Таңдыда Александр Максимович Боровиковту адап болур. 2016 чылдың төнчүзүнде күрүнениң деткимчези-биле 5 млн 100 муң рубль өртектиг “Палессе 5 А” деп чаа комбайнны садып берген бис (ооң 90 хуузун ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы, 10 хуузун боду дуг­лаар). Бо ажыл-агыйжы фермер бодунуң акша-хөреңгизи-биле улуг чер аңдарар, 20 ажыг чыл ажыглал чок турган Т-150 деп 2 тракторну септеп селип тургаш, ажылдадып алган. Ол дүжүттүң шынарын экижидер дээш ажылдап турар. Үрезини – 40 тонназы бодунуң база ол хирени күрүне дузалаар. Кывар-чаар материалы, минералдыг чемишчидилгези бар, техниказы белен. Мындыг кызымак кижилер турар-дыр. Ажылынга сонуургалдыг ол ышкаш кижилерни деткивейн канчаар. Оларга даянып алгаш, дүжүттүң шынарын экижидер, үнүш-дүжүткүр шөлдерни улгаттырар дээш ажылдаар бис.
– Дүжүттүң шынарын экижидер дээр болза, оон өске кандыг ажылдар чорудуп болурул?
– Тывада база бир кылып чадап турар ажылывыс – селекция. Үрезинниң чаа сорттарын үндүрер, баштайгы үрезин өстүрер ажылдар, Тываның агаар-бойдузунга тааржыр чаа үрезиннерни ажылдап кылгаш, ону сайзырадыр ажылга четпээн бис.
Дүргенге ажылдап турган дуржулга бүдүрүлгелиг ажыл-агый (опытно-производственное хозяйство) 90 чылдарда-ла дүшкен. Бо черни катап тургузуп алырынга хөй акша-хөреңги херек. Тываның көдээ ажыл-агый эртем-шинчилел институдунуң эртемдени Мир Слава Мунзукович Донгак институттуң Дүргенде салбырында бо талазы-биле эртем ажылдарын чорудуп турар. Бо айтырыг чоорту шиитпирлеттинип, Тывага төрүттүнген сорттар-биле ажылдаар болзувусса, ынчан элээн сайзырай бээр бис.
Тывада эң-не кол сайзырап турар адыр мал ажыл-агыйы болганда, мал чемин тарып өстүрер айтырыгларны колдадыр ужурлуг бис. Бистиң республиканың агаар-бойдузу кадыг-шириин болгаш, тараа, сиген өстүрери берге. Ынчангаш дуржулга бүдүрүлгелиг ажыл-агыйга шинчилел ажылдарын чорудуп, Тываның агаар-бойдузунга тааржып өзер сорттарны хөйү-биле үндүрери чогумчалыг. 
Бистиң эртемденнеривис Тываның кургаг, кааңнаашкынныг агаар-бойдузунга тааржыр “Чагытай” деп ак тарааның чаа сортун шинчилеп өстүрген. Ол ышкаш “Арат” деп дүктүг арбайның чаа сортун база өстүрген. Бо чүүлдү ам-даа эки сайзырадыры күзенчиг. Чүге суланың азы картофельдиң чаа сортун үндүрүп болбазыл. Хөй чылдыг сигеннерни чоорту бүдүрүп үндүре бээр болза, Тыва үнүш-дүжүт талазы-биле сайзыраар бис.
– Көдээ ажыл-агый техника талазы-биле кандыгыл?
– Бо хүнде көдээ ажыл-агый техниказы­ның 95 хуузу эргижиреп турар. Тракторлар-биле хандырылга 105 хуу, ол дээрге 2010 чылда “Чаа эгелеп чоруур фермер” деп программа-биле алган «МТЗ-82» тракторларны санаарга, ол хире. А тарылга ажылдарынга херек «Т-150», «Т-75», «КА-700» деп күчүлүг тракторлар чедишпейн турар. Республикада 59 комбайн бар. Оларның чүгле 38-зи ажылчын байдалда, олар чылдан чылче эргижиреп турар. “Туранская”­ КХН, Таңдыда “Агросоюз” КБК, А.М. Боровиковтуң фермер ажыл-агыйы, Сүт-Хөл кожуунда “Саян” КБК 2017 чылда 4 чаа комбайнны чээли-биле садып алган (ооң 50 хуузун күрүне эгидип бээр).
Ам бо хүнде “Заря” агрохолдинг таварыштыр КА-744 деп 2 тракторну, “Томь” деп 2 тарылга комплекизин, 2 чаа комбайнны садып ап турар бис. Чаңгыс бо техниканың безин бары өөрүнчүг-дүр. Чоорту тараавыс элбеп эгелээр деп чүүлге идегеп тур мен.
– Республикавыста тарылга шөлдери четчир-ле ыйнаан?
– Бистиң республикада тарылга шөлдери 135 муң гектар. Бо хүнде ооң чүгле 33-34 муң гектары ажыглаттынып турар. 38 муң гектарны чүгле немей ажыг­лап болур бис. 60 муң гектар черлер дээр­ге ажыглаттынмас кур черлер-дир. Ону ажыглалга киирер дээш, ажылдап турар бис. Чоорту чүгле эки техника-ла садып алза, 4-5 хире эки ажылдап билир кижи-ле болза, ынчан бо шөлдерни улгаттырып шыдаар бис.
– Суггат айтырыы кандыгыл?
– Республикада суг-биле хандырар системаларның хөй кезииниң техниктиг байдалы багай, септеп, тургузар ажылдар негеттинип турар. 90 чылдарның чер ажыл-агый реформаларының түңнелинде дыка хөй көдээ ажыл-агый черлери, суггат системалары ажыл-агый чок арткан. Республиканың 41 суггат системаларының 38-зи (95 хуузу) хоойлу-дүрүм доктаа­дыр документилер чогундан ажыл-агый чок арткан. 2015 чылда Дүргенниң, Шагаан-Арыгның база Элегестиң суггат системаларының документилерин белеткеп кылган. Хоойлу-дүрүм доктаадыр документилер белеткээр ажылдар ам-даа чоруп турар. Өвүр кожуунда Кара-Тал, Чөөн-Хемчикте Хемчик, Сүт-Хөлде Ак, Үстүү-Алдыы Ишкинде, Улуг-Хемде Торгалыг, Тес-Хемде Хүрең-Дугай база Эрзинде Көжээлиг-Булуң суггат системаларының документилерин белеткеп кылыр ажылдар идепкейлиг чоруп турар.
Мурнунда чылдарда тараа шөлдерин хаттан база хөрзүннүң үрелиишкинин камгалаар ажылдарны чорудуп турган, чижээ хатка удур арга дилиндектерин (лесополоса) тарып турган. Ам ол ажылды катап тургузар дээш ажылдап эгелээн.
Март 14-15 хүннеринде Россияның Көдээ ажыл-агыйның мелиорация департаментизиниң директорунуң оралакчызы Людмила Кочеткова ажылчын сургакчылаашкыны-биле Тывага келгеш, ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының специалистеринге, ТР-ниң Көдээ ажыл-агыйның суг ханыдырылга болгаш чер мелиорациязы эргелелиниң, ТР-ниң Арга-арыг ажыл-агыйының талазы-биле күрүне комитединиң база кожууннарның көдээ ажыл-агый эргелелдериниң ажылдакчыларынга семинарны эрттирген. Аңаа Людмила Петровна “2014-2020 чылдарда Россияның көдээ ажыл-агый черлериниң мелиорациязының сайзыралы” деп программаны таныштырган. 
– “Бюджет акша-хөреңгизи-биле чылдың-на тарыыр үрезин садып алыр практиканы ам соксадыр. Деткимче алганнарда ам боттарының үрезини турар ужурлуг” – деп, Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оол чоокта чаа хуралга сагындырган болгай.
– Дарганың негелдези шын. Дыка хөй чылдар дургузунда РФ-тиң Көдээ ажыл-агый яамызы үрезин садып алыр акша-хөреңгини берип турган. Ону үлеп бээрге, улус ам бистен негеп турар апарган. Чаңгыс катап деткимчени алгаш, дараазында боду сайзырадыр ужурлуг. Ам ол ажылды соксадыр дээш, бо чылын Көдээ ажыл-агый яамызы кожууннар чагыргалары-биле дугуржулгалар чарып эгелээн. Чижээ, силерниң кожуунга бо хире үрезинни берген бис, ол хире дүжүттү алыр, ооң 30 хуузун үрезинге шыгжаар, далган бүдүрүп турар ажыл-агыйлар ынча хууну ажыг­лаар дээн ышкаш. Орулгазын көөр дээш, ажылдап эгелээн бис. Эрткен чылын-на сагындырыгларны берип турган бис, келир чылын үрезин акшазын бербес бис деп. Ам ындыг деткимчени элээн шалып­чы ажылдап турар фермерлерге бээр.
Сүт-Хөл, Бии-Хем кожууннуң араттары үрезиннерин шыгжап, техниказын садып ап, сонуургалдыг ажылдап турарлар. Мындыг араттарны деткивейн канчаар боор.
Чаа-Хөлдүң Шаңчыда 33 муң ажыг гектар тарылга шөлдери бар. Ында сонуургалдыг араттар Аяс Бавуу, Геннадий Олчамай черин болбаазырадып, аңдарып алганнар, бо улустан эгелеп, чоорту техниказын саткаш, тарылга шөлдериниң гектарын чоорту улгаттырар, деткимчени бээр.
– Чамдык кожуун чагыргаларының часкы тарылга ажылынга белеткелин кошкак деп демдеглеп турар? Кайы кожууннар ирги?
– Бай-Тайга, Каа-Хем, Улуг-Хем, Сүт-Хөл, Бии-Хем, Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Кызыл, Өвүр кожууннарның чагырга черлери часкы тарылга ажылдарынга белеткели кошкак болганын демдеглээр апаар. Көдээ чурттакчы чон аразынга ногаа-чимис тарыырын эки сайзыратпайн турар. Ук кожууннарның чагырга даргалары ажыл-агыйларынга деткимче көргүспейн турар бе азы ол ажыл-агыйлар боттары кыспайн турарында бе. 
Чагырыкчы кижи чону-биле сырый харылзаалыг, ажыл-ижинге улуг сонуургалдыг ажылдаары күзенчиг. Чижээ, Эрзин кожууннуң чаа чагырыкчызы Артыш Михайлович Саттың кызымак ажылын демдеглеп болур. Ол үргүлчү сонуургалдыг, бир-ле ажылды кылыр дээн, айтырган, саналдаан чоруур. Мындыг чагырыкчы черле көрбээн мен. Эрзин кожуун эрткен чылын кааңнаашкынныг болганы-биле багай көргүзүглерлиг болган. Ынчангаш бо чылын Сарыг-Булуңда, Бай-Дагның Көжээлигде 2 суггат системаларын сеп­тээш, катап чаартыр база Нарынга, Мөренге көдээ ажыл-агыйлар тургузар, техниканы боттарының акша-хөреңгизи-биле садып алыр, яамы 50 хуузун эгидип бээр дээн ажылдарны кылып эгелээн. 
– Кадрлар айтырыы кандыгыл? Агрономнар чок деп турар-дыр.
– Кадрлар айтырыы нарын, специалис­терниң солчуру база хөй. Үнүш ажыл-агыйын чорудуп турар Чаа-Хөл, Бии-Хем кожууннарда агрономнар чок. Кожууннарда ажылдап турар чамдык оралакчы даргалар, специалистер гектар, соток, квадрат метр деп чүл деп безин билбес боор-дур, чөгенчиг. Дээди, ортумак өөредилге черлери дооскан специалистер четчир-даа болза, аныяктар көдээ черлерге ажылдаксавазы хомуданчыг.
Кожуун, суму чагырыкчыларының эң-не кол даяныр чери көдээ ажыл-агый болганда, аңаа улуг сонуургалдыг, ол талазы-биле эки билиглиг болур ужурлуг. Сумузунуң чурттакчы чонунуң амыдыралын, мал-маган, инек, хаван, дагаа тудуп, ногаа тарып, өстүрүп турар өг-бүлелер санын көвүдедир, сумузунуң сайзыралын бедидер дээш ажылдаар болза эки. Бо талазы-биле чагырыкчылар аразынга, оларның ажылынга сонуургалын оттурар сорулга-биле мөөрей чарлаза кандыг чүвел.  
Тываның эң-не кол адыры көдээ ажыл-агый болгай, ынчангаш кожууннарда көдээ ажыл-агый эргелелдериниң эрге-байдалын (статус) улгаттырар болза эки деп бодаар мен. Кожууннарның чагырга черлеринге баргаш, көдээ ажыл-агый специалистери чаңгыс бичии өрээлде сыңчып алган ажылдап турарын көөр-дүр мен. Специалистерге ажылдаарынга эптиг байдалдарны чүге тургузуп бербейн турарыл, кожуун чагырыкчызынга көдээ ажыл-агый талазы-биле оралакчыны чүге томуйлап болбазыл дээн ышкаш айтырыглар мени дүвүредип чоруур.
– Интервью бергениңер дээш четтирдим, Алла Александровна.
Алдынай СОЯН чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.