1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СТОМАТОЛОГИЯ: ҮЕНИҢ БЕЛДИРИНДЕ

Тыва Республиканың стоматология поликлиниказы 1965 чылдың август 4-те тургустунган, оон бээр бежен дөрт чыл шуужуп эрткен. 
Амгы үеде ында 38 стоматолог эмчи, 8 диш эмчизи хүн бүрүде чонну хүлээп ап, ийи ээлчег-биле ажылдап турарлар. Ук мергежилдиң тускай байырлал хүннери февраль 9 – Стоматологтар хүнү, март 6-да диш эмчилериниң хүнүн делегей чергелиг байырлаар кылдыр тургускан. Стоматолог дээрге дээди эртемниг, а диш эмчизи ортумак тускай мергежилдиг эмчи деп аңгылап турар. 
Тывага медицинаның диш эмнээр угланыышкынының төөгүзүн болгаш ажыл-ишчи кижилериниң дугайында 2015 чылда «Стоматология поликлиниказының 50 чылы» деп тускай номну ТР-ниң Кадык камгалал яамызы биле ук эмнелге үндүрген. ТР-ниң «Кадык камгалалының алдарлыг ажылдакчызы» аттың эдилекчилери: бир дугаар дээди эртемниг стоматолог К.Ш. Чамзырай, Л.М. Эйдумов, А.А. Фомичев, С.А. Чымба, Л.Г. Глушкова, Б.Л-С. Бады, Л.Н. Хаажык, В.В. Тасханов болгаш стоматологияның эртем ёзугаар хөгжүп сайзыраарынга улуг үлүг-хуузун киирген өске-даа төлептиг эмчилерниң дугайында бо номда бижээн. 
Үе биле амыдырал деңге чоруур. Үе-шаг өскерлирге, кижилерниң амыдыралы-даа биеэги дег эвес болур. Ынчалзажок чоннуң кадыкшылы, өөредилгези, эртем-билии болгаш амыдырал байдалынче күрүнениң сагыш салыышкыны кажан-даа сулараваан. Ооң бир бадыткалы күрүнениң бюджеттиг кадык камгалал албан чери Республиканың стоматология поликлиниказы ол. Ында бичии уругларның болгаш улуг улустуң диш эмнелгези деп ийи салбыр ажылдап турар. Бо ийи эмнелгеде аарыг улустуң диштерин төлевир чокка эмнеп турар боорга, улус оон үзүлбес. Бир хүнде 350 аарыг кижини хүлээп ап, эмнеп турар. Амдыызында чүгле Кызылдың 3, 15, 8 дугаарлыг школаларында уругларның диш эмчизиниң тускай кабинеди ажыттынган. «Кадыкшыл маршруду» губернатор төлевилели-биле ырак-узак суурларга база барып чедип турарлар. Ол тускай эмнелге болганда, диш аарыгларын эмнээр талазы-биле аңгы-аңгы адырларның специалистери ында бар. Ынчангаш дижин эмнедир сорулгалыг келген улустар найысылалдан-даа, республиканың шупту кожуун-суурларындан-даа хөйү-биле кээп турар. 
Чоннуң мурнунга эмчиниң күүседир хүлээлгезинден аңгыда, кадык чаагай амыдыралдың бир дугаар суртаалчылары – эмчилер. Ынчангаш стоматолог эмчилер культура, спорт талазы-биле республикада болуп турар хемчег­лер­ге идепкейлиг киржип чоруурлар. Ын­дыгларның чижээнге Бежен-оол Кууларович Торушту хамаарыштырып болур. Ол 2005 чылдан эгелээш, амгы үеге чедир улуг улустуң диш эмнелгезин удуртуп турар. 
«Кадыкшыл дээрге чүгле эмчиниң дузазы-биле чедип алдынмас. Кадык болур дизе, амы-хууда гигиенаны сагыыр, спортка ынак, ажылгыр кежээ, бурунгаар чүткүлдүг болур. Сагыш-сеткили омак-сергек, тура-соруктуг кижиниң кадыкшылы-даа быжыг, ажыл-херээ чедиишкинниг болур. Сагыш-сеткили муңгаргай, багай бодалдарлыг чоруур болза, ол бир дугаарында кижиниң кадыкшылынга дээр. Организмниң аарыгга удур туржур күжү кошкай бээр. Ылаңгыя диш аарыы дээрге нептереңгей аарыг болгаш, сагыш-сеткил кошкак, суларгай апаарга-ла, диштер бирээлеп аарып эгелээр. Ону дораан эмнетпес болза-ла, кожа диштерже дамчып улажып чоруй баар. 
Диш аарыындан баш удур камгаланыр дээр болза, үш кол дүрүм бар. Бир дугаары, аас иштин арыг тудары, хүн бүрүде дижин чуур. Ийи дугаарында, шын чемненир. Ол дээрге чемненир үе-шакты сагыыр, чимистерни, ногаа аймаан хөй чиир. Чигирзиг чемнер чиирин кызыгаарлааш, ооң орнунга ногаа, чимис аймаан чемге ажыглаар. Бичии уругларның диштеринге чупа-чупс ышкаш карамельдер дыка хоралыг. Хөй чигир аас иштинге бактерияларның көвүдээринге салдарлыг. Яблок ышкаш чимистер аас иштин, диштерни камгалаар бүдүмелдерлиг болур. Үш дугаарында, кадык чаагай амыдыралдың дүрүмнери-биле чурттаар. Спортчу, сагыш-сеткили быжыг, тура-соруктуг кижиге аарыг-аржык дегбес боор. Мен бодаарымга, бо дүрүмнерни чүгле бир-ийи катап эвес, а доктаамал сагып чоруур болза эки. Бойдустуң эргилдези-биле дөмей, үспейн шак ынчаар сагыыр ужурлуг. Түңнели бир чылдан-на көстүп келир. Оон чылдан чылче черле үспейн сагыыр. Он ийи эргилделиг чыл дургузунда ынчаар сагып чурттаар болза, түңнелинде чүгле чедиишкинниг, быжыг кадыкшылдыг, өөрүшкү-маңнайлыг болур» – деп, Бежен-оол Кууларович сүмелеп турар. 
УЛУГ УЛУС ЭМНЕЛГЕЗИНДЕ
Поликлиникада диш эмнээр – терапия, диш салыр – ортопедия, диш турар хирургия салбырларында, стоматолог эмчилер, диш болгаш аас иштиниң аарыгларын эмнээр парадантолог эмчилер доктаамал ажылдап турар. Медицина эртемнериниң кандидады Юлия Моңгуш эмнээшкин талазы-биле кол эмчиниң оралакчызы болбушаан, аарыг улусту хүлээп ап, эмнеп турар. Дижи аргажок аартып турар кижилерни оочур чокка хүлээп алгаш, баштайгы эмчи дузазын чедирер. 
Республикада стоматолог-парадантолог мергежилдиг эмчи хоорай болгаш кожууннардан келген аарыг улусту чааскаан хүлээп алыр. Марина Петрова бодунуң ажылының дугайында мынчаар чугаалаар: «Пародонтолог эмчиниң ажылы дээрге аас иштинге тыптып келир янзы-бүрү аарыгларны эмнээр. Чижээлээрге, аас ишти оюлганнап аарый берип болур, диштери карарып аарып эгелээрге, оларны арыглап аш­таар апаар. Ылаңгыя диштиң шазы ыжа бээрге, үезинде келгеш эмнетпес болза, диштери боттары-ла божап эгелээр, оон дүжүп каар. Чамдыкта улус чүгле дижиниң шазы ыжа бээрге чедип кээр. Ол дээрге ириңнеп, аарыгның ханылай бергени-дир. Кандыг-даа аарыгны эртежик эмнедир болза эки. Ынчангаш чылда чаңгыс катап диштерин хынадып ап турары чугула. Мооң мурнунда чылдарда улус колдуунда дижиниң аарыын кедередип алгаш кээр турган. Сөөлгү чылдарда аныяк-даа, улуг-даа кижилер баш бурунгаар хынадып, диштери аарып эгелей бээрге-ле келгеш, эмнедип ап турар апарганы өөрүнчүг». 
Россияның аңгы-аңгы регионнарындан барган стоматолог эмчилер Москваның Пародонтология төвүнге чылдың-на билиин бедидип өөренип ап турарлар.
Бо эмнелге черинде диш салдырар ачы-дуза чедирилгези төлевирлиг. РФ-тиң Чазааның доктаалынга дүүштүр ТР-ниң Кадык камгалал яамызының дужаалы-биле Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш күш-ажылдың хоочуннарынга, инвалидтерге база студентилерге ол 5 хуу чиигелделиг болур. 
Бүгү республиканың диш эмчилеринге болгаш чаа ажылдап эгелээн специалистерге диш эмнээр талазы-биле методиктиг арга-дуржулгалыг сүмелерни бээр, тускай өөредилгелерни үргүлчү организастап эрттирер, чонга кичээндириглиг тайылбыр ажылдарын чорудар улуг харыы­салгалыг ажыл-чорудулганы база ук поликлиника күүседип турар. Ол угланыышкында дээди категорияның стоматолог эмчизи, методист Күдер Догур-оол­ович Мокур-оол ам беш чылдың дургузунда ажылдап турар. Кызылдың медицина колледжинге ортумак тускай эртемниг диш эмчилерин өөредиринге ол бодунуң үлүг-хуузун киирип чоруур эмчи-башкы. 
«Медицина колледжинге бо адырның специалистерин чылдың-на эвес, а беш чыл, он чыл болгаш өөредип белеткээр кылдыр тургускан. Кажан «гигие­нист» деп чаа мергежил тыптып келирге, ол мергежилдиң специа­листерин өөредип доос­турган бис. Бистиң доозукчуларывыс «диш эмчизи», «гигиенист диш эмчизи» мергежилдерлиг респуб­лика эмнелгелеринде ажылдап турар» — деп, ол та­йылбырлаан. 
УРУГЛАР ЭМНЕЛГЕЗИНДЕ
Бичии уругларга аңгы диш эмнелгезин ажытканы чонга эп­тиг болгаш ажыктыг болган. Эмнелгениң стоматолог эмчизи Шеңне Ондар мындыг сүмени берип турар: «Чигирзиг конфета, карамельдерге уруглар аажок ынак. Хөй чигирлиг чем чиирге, кариес тыптыр. Ынчангаш бичии уругларның чүгле дижи аарый бээрге эвес, а чылда ийи катап диштерин хынадып кээри чугула. Чаш уругларның 1, 3 айлыында, 1 харлыында эртер диспансеризациязын үзүп болбас. Чүге дээрге чаш кижиниң дижи өспээн-даа болза, аас иштин хынаар, дылының адаан­да кежи тудушкак паталогия туруп болур. Чаш үезинде ону эмнээр. Өзүп улгадырга, ол кеш кылыннай бээр. Чаш кижиниң чугаа үннерин шын тода адап билиринге ол дыка шаптыктыг апаар. Диштери аажок аарты берген уругларны дораан хүлээп алгаш, баштайгы эмчи дузазын чедирип турар. Баш бурунгаар бижидип албаан-даа болза, ырак кожууннардан келген уругларны, эмчилерниң хостуг шагын көрүп тургаш, хүлээп ап турар бис. «Кадык диштер» деп чаа төлевилел-биле ийи чыл бурунгаар ажылдап эгеледивис. Ооң куратору Бельгияда. Бистен аңгыда Красноярск хоорайның эмчилери ону боттандырып турар. Кызылдың 15 дугаар школазындан, 16 дугаарлыг лицейинден үш-үш класстарны шилээн бис. Ол школаларда тус­кай стенд бар, өөреникчи бүрүзү аңгы щеткалыг, пасталыг. 2 дугаар кичээл соонда диштерин шын чуп турарын школа эмчизи хынап көөр. Бо төлевилелдиң түңнелдерин өөренип көргеш, кожуун суурларның школаларынга ындыг практиканы тарадырын планнап турар бис».   
Бичии уругларның диш эмнелгезинде аарыг диштерни эмнээринден аңгыда, уругларның саргара берген диштерин аштап-арыглап бербишаан, шын чуп өөредири-биле гигиена профилактиктиг кабинетти ажыткан. Ында ажылдап турар гигиенист эмчи Юнона Буянды ада-иелерге мындыг чагыгны берди: «Бичии кижи диштерин эртен-кежээ 3-3 минута дургузунда шын чуп турарын ада-иелер үргүлчү хайгаараар ужурлуг. Чүге дизе олар диштерин арыдыр чуп шыдавайн баар, чедир чугбайн баар. Бирде чуур, бирде чугбас, үзүктеп чуурундан диштери саргарып, карарып аарып эгелээр. Чамдыкта уругларының хар-назынынга дүүшпес паста, щетка садып бээр. Диш чуур пастаны, щетканы хар-назының аайы-биле садып бээр ужурлуг. «Орбит» дээн ышкаш тускай сааттарны чүгле чемненген соонда ажыг­лаар. Чем чиген соонда, суг-биле аксының иштин 2-3 катап чаяр азы орбит дээн ышкаш тускай сааттарны 10-15 минута иштинде дайнааш, октаптар кылдыр чаңчыктырып өөредир». 
ЭРТКЕН ЧҮС ЧЫЛДА
Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи Агния Щербакова эрткен чүс чылда Тывага байдалды мынчаар сактып чугаалаар: «Эрткен чүс чылдың 50 чылдарында Тываның үндезин чурттакчылары кариес болгаш өске-даа диш аарыгларындан аарывайн чораан. Ол үеде стоматолог эмчиге хөй ажыл-даа турбаан. Дижи аараан дээш эмчилеп келир улус ийи-чаңгыс кижи боор. Аъттан ушкаш, дижи сынган азы турлу берген таварылгалар болур. Хуваалда аайы-биле ажылдап чедип келген стоматолог эмчилер квалификациявыс солуур ужурга таваржып турган бис». 
Диш эмнелгезинде 52 чыл дургузунда ажылдап чоруур, күш-ажылдың хоочуну Лариса Григорьевна Глушкова чоок­та чаа «РФ-тиң алдарлыг эмчи­зи» бедик атты алган. Ол аныяктарның дагдыныкчызы болуп, арга-дуржулгазын дамчыдып чоруур. «Кожууннарга диш эмнээр кабинеттерниң турбааны-биле үргүлчү үнүүшкүннерни кылып, көдээ ажыл-агыйның бригадаларынче барып турган бис. Ынчан биске диш эмнээр тускай дериг-херексел-биле дериттинген «Шкода» деп автобус турган. Бүгү республиканы ооң-биле эргип кезип, машина четпес ырак суурларже «кукурузник» дээр самолет-биле ужуп чедип турган бис. 90 харлыг бир кырган-ачайның шупту диштери бүдүн, кариес чок болганын сактыр-дыр мен» — деп, ол чугаа­лаан.  Өгбелерниң чип чораан аъш-чеми шынарлыг, чигир чивес чораан болгаш ындыг болуп чадавас. 
ОРАН-САВАЗЫ ЭРГИ-ДАА БОЛЗА…
Кызыл хоорайда диш эмнээр хууда кабинеттер бар-даа болза, чурттакчыларның хөй кезии республиканың диш эмнелгезинде болгаш кожууннарның диш эмнээр кабинеттеринде эмнедип турар. Эмчилерже кирерде, баш бурунгаар интернет четкизинде күрүнениң чаңгыс аай ачы-дуза чедирилгезиниң порталын таварыштыр бижидер азы дириг оочур-биле талон алыр. Чижээ, бижидилгени 8 шакта эгелээр,­ 9 шак ажып бар чорда-ла, талон төне бээр. Электроннуг болгаш дириг оочурда кижилер чаңгыс өйде капсырлаштыр чаржалажып бижидерге, ындыг боору-даа чөп. Ынчангаш артык чугаа үндүрбейн, шугулдавайн, «Эртежик кижи эзерлиг аътка дужар» дээни-биле дөмей, даң бажында 6-7 шакта эмнелгеге келгеш, талон оочурлап алыры кедилиг. 
Кызылдың школаларында диш эмчизиниң тускай кабинеттери чок, интернет таварыштыр бижидип шыдавайн барган ада-иелер база даң бажында уругларынга талоннар алыры-биле оочурлап турарлар. Ийи хире чыл бурунгаар баш бурунгаар бижидилге-биле чүгле дараазында айда эмчиге кирип ап болур турган болза, ам ийи неделя болгаш дижин эмнедип ап болур апарганын эки деп санаар ужурлуг. Чүге дээрге 1948 чылда туттунган эмнелгениң оран-савазы бичии-даа болза, амгы үениң дериг-херексели-биле хандыртынган. Эмнедир улустуң саны чылдан-чылче эвээ­жевейн турар, эмчилер кы­зымак ажылдап-ла турар. Чүү-даа болза, эмнелгеге чаа оран-сава тудар дугайында документилерни Кадык камгалал яамызы белеткеп турар хире болду. 
Хөй чылдарда чонунга бараан болуп ак сеткилдии-биле ажылдап турар республиканың диш эмнелгезиниң коллективинге ажыл-ижинге чедиишкиннерни, тайбың ак-көк дээрни, ак орукту күзеп каалыңар.
Рада ДЕМЧИК,
«Шын» корр.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.