1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЯН ДЭЭРБЭЭ

(Тоожудан үзүндү)
Чуртталганың кол утказы – ажыл-иш. Улуг ат-алдарны чүгле күш-ажылга бердинген, кончуг кызымак, шудургу, төрээн чуртунуң сайзыралынга бүгү күжүн, билиин берип, ак сеткилдии-биле ажылдап чоруур, бодунуң мергежилинге ынак, эң-не төлептиг кижилер чедип алыр. Ажыл-агыйның чедиишкиннери, улуг күжениишкинниң чайынналган түңнелдери бир үеде кижини сорунзалап, ат-алдарга чедирип эккээр. 
Бо тоожунуң кол маадыры – каас-чараш бойдус чурумалдыг Өвүр кожууннуң Чалааты сумузунуң Тумат уктуг, амдыы Тос-Согарлар деп төрел-бөлүктүң салгалы болур Салчак-оол Саянович Санаа. Ол бүгү сагыш-сеткилин, билиин, күжүн, чуртталгазын чүгле орук тудуунга тураскаат­кан деп түңнел сөс хөй-хөй арыннарны номчукчуга ажыдар. Арын бүрүзү эгелиг, төөгүлүг, төнчүлүг болза-даа, катаптаттынмас салым-чолдуг. 
Хоолу биле Ирбитей деп ийи хем-биле кызыгаарлаттынган, төөгүден бээр сураглыг Чалааты сумузунуң аңчы, малчын, арат ажыл-агыйлыг Санааларның өг-бүлезинге бо тоожунуң маадыры төрүттүнген. Ол алдар-хүндүнүң төлептиг эдилекчизи дээрзин өндүр улуг ажыл-херектери сөс чокка бадыткаан. Ооң хөрээнде ачы-хавыяалыг шаңналдары – ТР-ниң Ордени болгаш «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медалы чайнап чоруур. Ол ышкаш «ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы», «РФ-тиң хүндүлүг орукчузу» деп хүндүлүг аттарның, ТР-ниң Чазааның болгаш Дээди Хуралының Хүндүлел бижиктериниң база эдилекчизи. 
Сугнуң эки-багай шынары кандыг хөрзүнден акканындан болур, а кижиниң – кандыг черге төрүттүнгенинден билдинер деп чугаа бар. Чамдык кижилерниң төрүттүнген чери амыдыралынга ажык-дузаны хайырлаар.
Салчак-оол Саяновичиниң ада-өгбезиниң бурун төөгүлүг чуртунуң соңгу чүгү Таңды Уула сыны-биле кажаалаттынган, мурнуу чүгү Амдайгын, Алдыы, Yстүү Сарыг-Хөлдер, Успа-Хөл болгаш Моол чурту-биле кызыгаарлаттынган.
Бо кызаа черниң одар-белчиири шээр болгаш бода малга тааржыр, четчир, оът-сигени сүүзүннүг, кат-чимистиг, аң-меңниг, кайгамчык байлак оран. Ооң девискээринге шаг-төөгүден бээр туматтар деп төрел аймак турум чурттап чораан. Төрээн чуртунуң кызыгаарын төөгүден бээр камгалап, хумагалап, ада-өгбезиниң бурун хонаштарында амдыгаа дээр малын малдап, ооң байлаан карак огу дег камгалап, езу-чаңчылын сагып, чурттап турар.
Бо мынчаар чурттап чораан тос-согарлар деп төрел аймактың бурун төөгүзү кончуг солун. Ол аймактың оглу Салчак-оол Санаа ынчан, 1968 чылда, Өвүр кожууннуң Торгалыг ортумак школазын доозуп турган. Ол үеде көдээ суурларга орук-суур болгаш тудуг черлеринге аныяк­ оолдар, кыстарны хаара тудуп келген.  Хөй-ниити ажылдарынга киириштирип, дыштаныр хүннерде шефтедир турган. Ол үеде чоннуң идепкейи-даа, киржилгези-даа аажок улуг чораан. Ооң уламындан Салчак-оол Санаа школаны доозупкаш, орук септелгезинге ажылдай берген. Ооң соонда ол-ла хевээр бүгү-ле күш-ажылчы назынында чүгле орук ажыл-агыйынга бараан болган. Тоожунуң маадыры мындыг сактыышкынын чугаалай-дыр:
– Ынча хөй чылдар дургузунда ыржым-шыпшың талыгырда чыдып турган эң-не айыылдыг улуг арт-сынның оруктарын диргизип, чолаачыларга айыыл-халап турбазын дээш, каш катап Москваже чоруп, бар-ла аргаларны ажыглап, шынзыдып, тайылбырлап, арыг сеткилимден бүзүредип тургаш, Саян сынның оруун кылдыртып кааным ол чүве. Ол эрткен үени кайын уттуп шыдаар ийик мен, болганчок-ла сагышка кирип, «Саян дээрбээ» каракка чуруттунуп келир-дир.
Уланчызын 2016 чылдың декабрь 8-те үнген №142 "Шын" солундан номчуңар.
Лидия Иргит,
журналист. 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.