1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САРЫГ-СЕПКЕ СЕМИНАР

Ажыл үезинде.
 
Каа-Хем – Тываның каас-­чараш булуңнарының бирээ­зи. Ооң унун дургаар шөйлүп чоруткан делгемнери тарылга ажылынга кончуг таарымчалыг. Ынчангаш ол кезек девискээрге часкы үеде хову ажылдарынче кидин түлүк кириптер. 
Дүжүткүр болгаш тараалаң кожууннарның бирээзи боорга, апрельдиң төнчүзүнде Сарыг-Сепке ол чоок-кавыда арат-тараачын ажыл-агыйларының удуртукчулары, специалистери чыылган хуралга ТР-ниң Дээ­ди Хуралының көдээ ажыл-агый айтырыгларын харыылаар комитединиң даргазының дузалакчызы, Көдээ ажыл-агый яамызының төлээлери, Тываның күрүне университединиң эртем ажылдакчылары база көдээ ажыл-агый угланыышкынының ажылдакчылары үрезин, чемишчидилге болгаш тарылга талазы-биле ажыктыг өөредилге-семинарны эрттиргеннер. Баштайгы илеткелди ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының үнүш ажыл-агыйының килдис эргелекчизи Алла Ондар кылган. 
Улаштыр Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң эртемден башкылары болгаш Россияның Көдээ ажыл-агый төвүнүң Тывада филиалының специалистери кандыг шөлдерге тараа эки үнерил, канчаар шын чемиш­чидерил, үрезинни шын шыгжап кадагалаарынга хамаарыштыр ажыктыг илеткелдерни номчаан.­ Улуг-Хемден көдээ ажыл-агыйның хоочуну, 86 харлыг Дадар-оол Данзын-оол чер ажылын чорудуп, тараа ажаап өстүрүп чораан дуржулгазындан чижектерни кончуг солун кылдыр чугаалап берген. 
Ооң соонда хуралдың киржикчилери республикада билдингир арат-тараачын ажыл-агыйының баштыңы Виктор Пироговтуң Үстүү-Мергенде ажыл-агыйынга сонуургап четкен. Кызылдан үнүпкеш, Сарыг-Сепче чоокшулап олурарга-ла, соңгу талазында кезек ыяштар аразында бадып чыдар кара-суг чоогунда элээн улуг девискээрде турлаг. Ында чыскаалдыр туткан чуртталга бажыңнары, улуг-улуг тудуглар чанында машина, техниканы тургузуп каан. Виктор Зотовичиниң Үстүү-Мерген деп чурумалдыг булуңда турлаа бичежек көдээ суурда-биле дөмей. Далган дээрбедээр, хлеб быжырар черлер, техника тургузар гараж дээш оон-даа ыңай тудуглар бар. 
«Часкы хүн бүдүн чылды чемгерер» деп чон чиге-ле сөглеп каан. Амыдыралга кызымак улус бодунуң алды чүсчүк метр хемчээлдиг огородунга частан эгелеп кара дерин төп тургаш ногаа, картофельди долдур тарып, ону чайладыр суггарып, бок оът-сигенин аштап арыг­лап тургаш, күзүн кыштап чиир дүжүдүн ажаап­ алыр. Мындыг кежээ улуска Сарыг-Септен Виктор Пирогов дорт-ла хамааржыр. Ооң тараа, ногаа шөлдери алды чүсчүк-даа эвес, оон каш катап хөй. 
Ол арат ажыл-агыйын 1997 чылдан тура эгелээн. А кол-ла кы­лып турар ажылы – тараа куль­тураларын, аңаа немей мал чемин тарып өстүрүп, далган, чарба бүдүрер болгаш хлеб быжырар. Мындыг чымыштыг ажылда сес кижини хаара туткан. Ховуга тарылга ажылынга машина-техника база чугула херек болур. Виктор Пирогов ажыл-агыйында херек техникаларын четчелеп ап турар, аңгы-аңгы марканың чеди хире трактор, комбайн, чүък сөөртүр үш улуг машина дээш тарылгага ажыглаар дериг-херекселдери шупту бар. 
Тараа болгаш мал чемин тарып олуртур 200 гектар шөл­дүг. Чыл санында 150 гектар шөлүн­ден 380 тонна тарааны ажаап ап турар. Ол бодунуң ажыл-чору­дулгазының дуга­йында мынчаар чугаалаар болду:
– Бир-ле дугаарында, кижи бодунуң кылып турар ажылынга бедик сонуургалдыг болур ужурлуг. Ийиде, эгелеп алган ажылын эчизинге чедирип, түңнелди үндүрер болза эки…
Шынап-ла, фермер араттың чугаалап олурары кончуг чөптүг. Ол бодунуң кылып турар тарылга ажылынга дыка-ла бердинген.Кады чораан өөрлерим ооң ажылын бедии-биле үнелеп, «Пироговтуң быжырган хлеви дендии чаагай, Сарыг-Септиң болгаш чоогунда суурларның садыгларында чедирип турар. Кызылга база садып турган болза, далганны боду дээрбедеп ап турар, үрезин база бодунуу, соңгаартан үрезин садып турбас…» диштилер. 
Каа-Хем, шынап-ла, чурумалы-биле онза, ажыл-агыйжы, ту­ра-соруктуг чоннуң чурту. Ын­да мындыг ажылгыр, чонга езулуг-ла үлегерлиг, орус омак­тыг фермер арат Виктор Пирогов ужу-кыдыы көзүлбес хову, шөлдерде тараа культураларын тарып өстүрүп чоруур. Ооң ажылын бедии-биле үнелеп, Тываның экономиказынга үлүг-хуузун киирип чорууру дээш хөрек демдектери, хүндүлел бижиктер-биле шаңнааны демдеглексенчиг. 
Ася Тюлюш.
Кызыл – Сарыг-Сеп – Кызыл.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.