1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"САНКЦИЯ ҮНДҮРҮГЛЕРИН КИИРЕР ҮЕ КЕЛГЕН"

Россияга хамаарыштыр чаа санкцияларны чүге киирип турарын, ол ышкаш Сибирьниң регионнары национал экономиканың сайзыралынга «хөделдирикчи» регионнар апарып болурун Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оол «Интерфакс-Сибирь» агентилелинге интервьюга чугаалаан.
— Шолбан Валерьевич, чугаавысты геополитика темазындан эгелептээлиңер. АКШ-тың талазындан Россияга чаа санкциялар киирер хире деп билир бис. Ол байдалды канчаар үнелээр, ол чүүл биске кандыг түңнелдерни эккээр деп бодаар-дыр силер? 
— Шын харын, АКШ-тың сенат болгаш конгресс төлээлекчилер палатазы Россияга удур ээлчеглиг бөлүк санкциялар кирген хоойлу төлевилелин хүлээп алган. Болгу дег кызыгаарлаашкыннарның хемчээли болгаш байдалы муңгаранчыг. Ындыг каржы, чаңгыс талалыг болгаш барымдаа чок чоруктар ийи чурттарны черле баксырадыры билдингир, байдалды дам нарыыдадыр. Ам база чылдагааннары утка чок, бадыткал чок. Сирияда болгаш Украинада болуушкуннарга, ол ышкаш АКШ-тың президент соңгулдаларынга Россияның холгаарлаан дээни меге, нүгүл-дүр. Шын чылдагааны көңгүс өске, шупту ону билир. Делегейниң энергетика болгаш чиг эт рыногундан Россияны үндүр кызыгдаары — оларның күзели. Америк политиктер оозун бе­зин чажырбайн-даа турарлар. Боттарыңар сайгарып көрүңер даан, чижээлээрге, Украинада Сирияда болуушкуннар-биле арктиктиг шельфте Россияның нефть-газ төлевилелдерин сайзырадырынга технологиялар болгаш дериг-херекселдер-биле кызыгдаарының аразында чүзү ниити-дир? Азы АКШ-тың президент соңгулдалары биле Россияның газын Европаже кииреринге хоорза суурундактарының системазын сайзырадырының чүзү ниити-дир? Каттырынчыг-даа, муңгаранчыг-даа. Демократияның утказынга, делегей чурумунга болгаш шынчы чижилгеге американнарның боттарының үнелиг деп турар чүүлдери дүгжүр бе? Ындыг эвес болбайн канчаар! АКШ-тың чаа президентизи шуут утка чок санкцияларны, Россияга хөөн чок, чөптүг эвес, өжээнзирек хамаарылганы доктаадып шыдаар бе? Көөр-ле ыйнаан бис. Нарын айтырыгларны чогууру-биле шиит­пирлээр дээш, ооң кызып турары база илдең-дир. Ынчалза-даа АКШ-та күштүг салдарлыг, аажок  көвей төптер болгаш капитал бар. Оларның чамдыызы өжээнзирек хөөннүг. А бистер боттарывыс талавыстан түңнелдерни үндүрүп, демнежип, чуртту болгаш бис­тиң баштыңчывысты деткип, бодувустуң арга-күжүвүске ооргаланып, чүгле бурунгаар чоруур ужурлуг бис.
— Шолбан Валерьевич, бис база оларга харыы хемчеглерни кылыр ужурлуг эвес бис бе, силерниң бодалыңар-биле олар кандыг болур ужурлугул?
— Санкциялар хоойлуга дүүшпес деп билдингир. Олар чамдыктарның экономиктиг арга-шинээн кызыгаарлап, а өскелеринге дээштиг чиигелделерни берип турар. Шак мындыг байдалда чүнү канчаар кылып болур бис? Мээң бодалым-биле, элээн каш хөделиишкиннер турар ужурлуг. Иштики политикага хамаарыштыр: күштүг болгаш тус­кай, хамаарышпас экономиканы сайзырадыры чугула. Национал айыыл чок чорукту хандырып турар болгаш боттуң техноло­гияларын база инновацияларын хөгжүдеринге дузалап, иштики күштерни болгаш курлавырларны сайзырадып турар адырларже инвестицияларны калбаа-биле хаара тудар.
— Кандыг адырлар база угланыышкыннарның дуга­йында чугаалап турарыңар ол?
— Олар дыка көвей. Нефть биле газ-даа бар-дыр. Бисти ке­зээде «чиг эт инезинден дүжер» деп бодалга чаңчыктырарын кызыдып турар. Чугаалап көрүңерем, чүге? Бир эвес бистиң чуртувус бойдус курлавырлары-биле мындыг байлак болза, бир эвес ол чүүл көскү чижир аргавыс болза, чүге бис ону сайзыратпас ужурлуг бис? Делегей ол курлавырлар чокта чурттап, хөгжүп шыдавас болгай. Ол бүгү дээрге нефтехимия, полимерлер, пластик, резина, технологиялар, дериг-херексел, эртем, инновациялар-дыр. Ол адырларның кайы бирээзиниң-не сайзыралы экономикага аажок­ дээштиг болуп, энергетика, машина тудуушкуну, химиктиг үлетпүр дээн чижектиг, өске-даа чугула угланыышкыннарның хөгжүлдезинге идигни бээр. Девис­кээр талазы-биле чугаа­лаар болза, чүгле Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүктү шиңгээдип алыры безин элээн каш он-он чылдар бурунгаар Россияның экономиктиг хөгжүлдезинге күштүг хөделдирикчи, шимчедикчи аргаларны бээр.
— Шупту регионнар ындыг байлак курлавырлыг, аргаларлыг эвес болгай?
— Ийе, аңгы-аңгы регионнар аңгы-аңгы курлавыр, аргаларлыг. Ынчалза-даа мында-даа янзы-бүрү механизмнер бар. Күрүне деткимчезинден эге­лээш регионнар аразының кады ажылдажылгазының янзы-бүрү хевирлеринге чедир. Чижээ­лээрге, регионнарның бюджет хандырылгазын деңнээри-биле регионнар аразының бот-башкарылга организациязын азы аразында харылзаалыг деткимче фондузун тургузарының аргазын сайгарып көрүп болур.
— Ындыг механизм кандыг бооп болурул?
— Бот-боттарынга дуза касса­зы-биле дөмейлешкек. Регионнар аразында фондуну тургузуп алыр, бюджетке кыска хуусаада акша-хөреңги чедишпейн барган, санажып шыдавайн барганда, регион бүрүзү ол фондунуң акша-хөреңгизин ажыглааш, ооң соонда ол акшаны катап фондуже эгидер. Бо арга-методту коммерциялыг банкыларда хуу болгаш долаа арттырар чээли, кредит хевирлиг ажыглап болур. Ол механизм субъектилерниң бюджеттеринге кыска хуусаалыг болгаш ортумак хуусаалыг коммерция кредиттериниң талазы-биле чарыгдалдарын чавызадыр, хөй-хөй төлевилелдерни боттандырарының үезин кызырар аргалыг болгаш оон-даа өске дээштиг түңнелдерни бээр. Фондунуң акша-хөреңгизин банк системазынга депозит хевиринге киирип болур. Ынчап кээрге фонд акша база ажылдап алыр аргалыг болур-дур.
— Ындыг саналды Чазакче, Күрүне Думазынче киирдиңер бе?
— Ыяап-ла киирер бис. Национал экономиканы сайзыра­дырының күчү-шыдалы улуг ийин. Багай салдарлыг 90 чылдарның соонда байдал быжыгып доктаа­ган. Хөй чүүлдер  талазы-биле делегейде мурнап турар бис. Ынчангаш янзы-бүрү чылдаглар чугаалап, санкцияларны ажыг­лап турар. Ол дээрге санкция талазы-биле кеземче политиказы эвес-тир, а Россияны санкция дузазы-биле доктаадырынче угланган политика бооп чадавас. Социал политикага база чугула угланыышкыннар турар ужурлуг: нацияны камнап кадагалаары болгаш патриотчу база мөзү-шынар кижизидилгези.
— Шолбан Валерьевич, даштыкы политикага хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер, бо байдалдарда чүнү канчаар болза эки ирги?
— Бир дугаарында, чүнү канчаар дээрге, мээң көрүжүм-биле, эң улуг хемчээлдиг сайгарылганы, бүгү чурттар-биле садыг-экономика харылзаазының анализин чорудар болза эки. Ооң соонда үр үеде кады ажылдаарынга болгаш удур-дедир инвестиция чорударынга белен чурттар-биле санкция болгаш кызыгаарлаашкыннар чокка, дең эргелиг садыг-экономика кады ажылдажылга доктриназын ажылдап кылгаш, чарлаар. Ол демниг доктрина болур ужурлуг. Ооң соонда чүгле национал сонуургалдарны барымдаалап, экономиктиг кады ажылдажылганың хевирлерин, инвестиция төлевилелдерин партнерларга сүмелээр. Ынчан шупту чүве шын, чөптүг, көскү болур.
— Ындыг кады ажылдажыл­ганың чижээн чугаалап болур силер бе?
— Тодаргай төлевилелдерден, мээң бодалым-биле, Евразияның улуг садыг-экономика эвилелин тургузарын дүргедедири чугула. Евразияның инвестиция болгаш садыг-экономика улуг саммидин Россияга эрттирерин саналдап, эрттирген болза эки-ле. Ол саммитке чүгле экономика төлевилелдерин сайгарып чугаалажыры албан эвес, а эштежилгениң чаа-чаа аргаларын – ажык, көскү болгаш дең эргелиг чоруктуң принциптерин хүлээп алыры база чугула. Бо хүнде Азия чурттары-биле, ылаңгыя Кыдат, Индия-биле, ол-ла Европа-биле экономика талазы-биле сырый кады ажылдажылганы сайзырадыры эргежок чугула. Ол ышкаш Россия камгалал шериг төптерин сайзырадыр ужурлуг: аңгы-аңгы чурттарга камгалал техникалыг шериг хоорайжыгаштарын тудуп, делегейниң шериг айыыл чок чоруунуң талазы-биле кады ажылдажылганы сайзырадыр.
— Тыва Республика чөөн чүктүң экономиктиг кады ажылдажылгазында чугула шимчедикчи регион болур. Регионнуң турар девискээ­ри таарымчалыг, бойдус курлавырлары-биле байлак, идегелдиг транспорт төлевилелдери бар-дыр.
— Ийе, ол ындыг. Россия чөөн чүк политиказын  идепкейжи чорудуп турар. Евразия­га хөй чадалыг интеграция үлегер-хевирин – улуг евразия эштежилгезин тургузар бодалды Президент илереткен. Ынчанмайн канчаар, ол эштежилгениң ажыл-чорудулгазында Россияның талазындан транспорт коридорларында турар Сибирь регионнары чугула ужур-уткалыг болур ужурлуг. Эптиг географтыг туружундан аңгыда, Сибирь байлак курлавырлыг. Ынчангаш Россияның туружун быжыглаары, регионнарның инвестиция болгаш экономиктиг хөгжүлдези дээш, евразия эштежилгезиниң экономиктиг делгеминге Сибирьниң күчү-шыдалын, аргаларын ажыглаа­ры чугула. Тываның ажык­тыг казымалдар картазындан Менделеевтиң периодиктиг таблицазының барык шупту элементилерин тып ап болур: хөмүр-даш, алдын, мөңгүн, чес-хола, мөңгүн суу, молибден, коргулчун, цинк, кобальт, никель, алюминий, литий дээш өске-даа ховар металлдар болгаш ажыктыг казымалдарны. Демир-орук аргыжылгазы чок болганы, автомобиль оруктарының чедир сайзыраваан шугуму, кызыгаар чоогунда эрттирилге пунктуларының ийи талалыг болганы, электри энергиязының чедишпези – бо бүгү регионнуң бүдүрүкчү чоруунга моондак болуп турар. Ынчангаш республиканың девис­кээринге демир-орук, автомобиль, авиация болгаш энергетика инфраструктуразын тургузар талазы-биле төлевилелдерни боттандырар дээш, бистиң бөлүүвүс идепкейжи ажылдап турар.
— Ол угланыышкын талазы-биле чүү кылдынганыл?
— Хөй-ле чүүлдер кылдынган. Бистиң аэропортувуста чаар­тылга ажылдары кидин түлүк чоруп турар. М-54 автоорук өске талаже угланган. Ында база ажылдар эгелээн. Хандагайты – Боршоо эрттирилге пунктузунга хөй талалыг эрге-байдалды тыпсырын чедип ап турар бис. Тыва Республиканың стратегтиг кол чүүлү география талазы-биле эптиг туружу болгаш курлавыр талазы-биле байлак күчү-шыдалы болгай. Тыва Азия-Оожум океан регионнарының чугула, кедилиг рыноктарының угланыышкынында транспорт болгаш энергетика талазы-биле оруу, кол холбаштырыкчы регио­ну бооп болур. Хөөредиг чок, Тыва – Россияның келир үеде стратегтиг хөгжүлдезиниң чөөн чүк талазында чаа идегелдиг угланыышкыны-дыр.
— Шолбан Валерьевич, «Енисейниң меридианы» идея­ның дугайында чугаалап көрүңерем.
— Ол дээрге чаа тран­спорт структуразының ажылчын ады-дыр ийин. Европаже-даа, Азия-Оожум океан чурттарынче-даа үнер төп болгаш чөөн талаларының транспорт инфраструктуразын Сибирь харылзаштырып турар. Сибирьниң барыын болгаш төп кезээнде кол транспорт белдири – Новосибирск болгаш Красноярск, чөөн талазында – Иркутск. Ол тран­спорт системазының аргазын, күчү-шыдалын Тыва Республикада транспорт төлевилелдерин күүсеткениниң дузазы-биле көзүлдүр-ле элээн калбартып болур. Мурнуу чүктен Моолче болгаш соңгу Кыдатче авто, авиа болгаш демир-орук транспорттуң комплекстиг оруун ол бээр.  Ынчангаш ол төлевилел «Енисейниң меридианы» деп атты алганы ол. Тыва Сибирьниң мурнуу-чөөн талазында харылзаштырыкчы регион болганда, барыын талада Новосибирск, а төп болгаш чөөн талада Красноярск болгаш Иркутск ышкаш, Тыва мурнуу таланың «транспорт коридору» апаар.
— Шынап-ла, адаттынган төлевилелдер улуг хемчээлдиг-дир. Оларны күүседиринге ол-ла санкция­лар багай салдарлыг болур эвес бе, оларга канчаар харыы­лап болур бис?
— Мээң бодалым-биле, Россия­га удур киирген болгаш ам киирер санкцияларга харыы­ларны боданып көөрү чугула. Чижээлээрге, Россияга удур санкцияларны киирген чурттарже чорудуп турар ховар барааннарга болгаш ачы-дузага тускай компенсация хевирлиг кызыгаарлаашкыннарны Россия тургузар эргелиг хоойлуну хүлээп алыр. Чижээ, ховар металлдар, элементилерге, титан, уран, космиктиг технологияларга, энергия курлавырларынга дээш өске-даа. Ол тускай «компенсация» азы «санкциялыг» үндүрүг, каайлы, акциз хевирлиг болур. Чылдагаа­ны – партнер чурттуң киирген санкцияларындан экономиктиг чидириглерниң орнун тургузары. Ол хоойлу чүгле Россияга удур санкция киирген чурттарга болгаш Россияның хандырып турары солуттунмас онза чугула ачы-дуза, барааннарынга хамаарыштыр күштүг болур. Садыг-экономика харылзаалыг шупту чурттарның коллегиалдыг шиитпири болгаш юридиктиг чылдагаан чокка чаңгыс-даа чурт өске чурттарга удур кызыгаарлаашкын хемчег­лерин чаңгыс талалап хүлээп албас кылдыр санкциялар болгаш кызыгаарлаашкыннарга хамаарыштыр делегей чергелиг арбитражты тургузарын бүгү чурттарга сүмелээр болза эки боор. КНО-нуң Айыыл чок чорук чөвүлелинде ышкаш – вето эргези-биле.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.