1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛГАЛ ДАМЧААН ШЕВЕР КЫС ТАНА

Найысылалдың мода сагыыр кыстары Тана Сатты эки билир апарган. Аныяк­ дизайнер бодунуң стили-биле чогааткан бөрт­терни, хөмден сумкаларны даарап турар. Сумка – кыс кижи бүрүзүнүң хүн бүрүде солуттунмас эди. Тываның соок агаар-бойдузунга бөрт база чугула черни ээлеп турар болганда, Тананың кылган ажылдары боттарының ээлери – чараш кыстарны тып ап турар. 
«Ус-шевер авамның меңээ дамчыткан салым-чаяаны амгы үеде мээң ынак мергежилим болу берген» – деп, аныяк сайгарлыкчы чугаалаар. Дааранырын кырган-авазы авазынга, а авазы уруунга  дамчытканы онзагай. Шевер кыстың кырган-ачазы Даңзы-Белек Александр Чүлдүмович – Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Да­йын чылдарында Тананың ачазының талазындан кырган-авазы дузаламчы кылдыр чылыг идик-хепти даарап, үлүг-хуузун кииргеннерниң бирээзи. Оон аңгыда ол чараш угулзаларлыг шай, дус хаптары, туткууштарны база даарап турган. Авазы, кырган-авазы база-ла аажок шевер чорааннар. Олар өг-бүлезиниң хереглелинге тыва тоннарны, чеңи-чоктарны, хол-хаптарны даарап турган.
Тана Май-ооловна бирги сумказын 7-ги класска даараан болду. Ол ынчан Бүрен-Бай-Хаак суурдан ырак эвесте Күзег-Шат деп черге кырган ада-иези кыштаглап турган. Ачазының эрги хөм куртказындан болгаш эттеп каан анай кежинден чүктээр сумканы чогаадып даараан. Тана Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурга төрүттүнген, школаны Кызылга дооскан. 2003 чылда Кызылдың педагогика институдунга социал башкы мергежилин чедип алган. Өг-бүлелиг, 2 оолдуг. Амгы үеде “Алексеевский” садыг-саарылга төвүнде оптика садыында консультант-садыгжы. Ол бодунуң даараан сумкаларын, бөрттерин ында-ла делгеп, садып-саарып турар.
“2016 чылдың декабрь төнчүзүнде “Сен – сайгарлыкчы сен” деп федералдыг программа-биле Москва хоорайга эртип турган Россия чергелиг мөөрейге киржип турдум. Ооң кол сорулгазы – эгелеп чоруур сайгарлыкчыларның бараанын идип үндүреринге инвес­торларны хаара тудары. Аңаа 55 регион­дан 4 кижи составтыг бөлүк киржип, төлевилелдеривисти чедиишкинниг сайгарлыкчыларның мурнунга камгалап турдувус. Оларның орулгазы бир хүнде-ле 5-6 млн. рубль. Мен аңаа девидээнимден бир хөм сумкамда ооң өртээн чыпшырып каан саазынны эскербейн барган болган мен. Ону  көргеш, жюриниң эксперттери: “7000 муң дугаар даараан сумкаң бе?” – деп айтырган. “Ол дээрге сумканың өртээ-дир ийин” – дээримге, олар шуут кайгап ханмаан. “Чаңгыс экземплярлыг хол-биле даараан сумканы канчап мындыг чиик өртекке садып турар кижи боор сен. Бодуңнуң ажылыңны, үеңни көңгүс үнелевейн турар-дыр сен” – деп катап-катап чугаалап, кайгап турду. Мөөрейге идик-хеп даарар ийи кижи турдувус, артканнарны көдээ ажыл-агый, тудуг бүдүрүлгелерин таныштырган аныяктар киржип турду. Албан езу кезээниң соонда, Россияның чедиишкинниг сайгарлыкчыларының бирээзи, бизнес-консультант Владимир Турман-биле ужураштым. Ол эгелеп чоруур сайгарлыкчыларның барааннарын даштыкы чурттарже идип үндүреринге дуза кадар билдингир кижи. Владимир Турман мээң барааннарымны сонуургап, сумка, бөрттеримге чараш хаптарны, тускай ылгавыр демдекти (бренд) чогаадып алырын сүмеледи. Даштыкы чурттарның мода сагыыр кижилери чаңгыс экземплярда хол-биле даараан идик-хепти дыка үнелээр болгаш 2000 муң долларга безин чайлыг садып алыр дээрзин айтып, арга-сүмезин кадып, дуза кадарын илеретти. Ооң-биле интернетте “Вконтакте” социал четки дамчыштыр доктаамал чагаалажып тур бис” – деп, Тана Сат чугаалады.
Хөм сумкаларның өртээ 1000 рубльден, а бөрттерниң 3800 рубльден өрү болду. Оон аңгыда ол блокнот, паспорт даштарын, акша-хаптарын база даарап турар. Бөрт бүрүзү бот-тускайлаң. Аныяк кижи болгаш интернеттиң шупту аргаларын ажыг­лап, “Вконтакте”, “Instagram” социал четкилеринде чагыдыкчыларынга чогаадып даараан бөрттериниң, сумкаларының фото-чуруун доктаамал салып турар. 
Аныяк дизайнер кыска үе дургузунда садып алыкчының күзели езугаар болгаш бодунуң чогааткан бөрттерин, сумкаларын садып, орулгалыг ажылдай берген. Ынчалза-даа ол чааскаан четтикпейн турар. Дарый чагыг кээрге, ол ажылының соонда өг-бүлезинге кежээки чемни белеткээш, эртенгиниң 3, 4 шакка чедир даараныптар. Часкы үеде бажыңының девискээринде гаражының кырында оран-саваны чылыглааш, даараныр мастерскаяны кылып алгаш, немей ажылчын олуттарны ажыдарын планнап алган. Тана Сат Каа-Хем суурда чурттап турар болгаш тус черниң чурттакчы чонну ажылга хаара тудар төвүнге чагыг кииргеш, ол-ла девискээрде чурттап турар ус-шевер ажыл чок кижини хүлээп алыр деп турар. Найысылалда хөм-биле тергиин ажылдаар, дыңнаары кошкак идик даараар мастерлерниң саны эвээш­ эвес. Оларның аразындан сумка даараар бир кижини ажылче хүлээп алырының аргазын аныяк дизайнер база өөренип турар болду. Инвалид кижилерни ажылче хаара тудары дээрге оларга улуг деткимче болур дээрзи билдингир.
Бөрттерни норка, дилги болгаш өске-даа кештерни хөм, драп, чылыг­лап каан торгу аржыылдар, чымчадыр эттээн алгы-биле таарыштыр каттыштырып тургаш, шевер кыс даарап турар. Ооң хевирлери аңгы-аңгы: моданың чаартылгаларындан чыда калбас уругларга капюшон-моюн-­ораар, пилотка... “Капюшон-моюн-ораарлар дыка эптиг, кудумчудан садыг азы албан черлеринге кирип келгеш, ону тудуп алгаш турбас, анаа артынче ушта октап алыр” – деп, Тана чугаалаар.
Кештерни болгаш хөмнү Новосибирск хоорайдан чагыдып алырга, транспорт компаниялары эккеп бээр болду. Тананың бөрт даарап турар үезинде бажынга аңгы-аңгы бодалдар база кирип кээр. Ынчангаш эгезинде даарап алыр дээн бөргүнүң хевири төнчүзүнде сыр өске кылдыр-даа үнүп кээр. Ооң бөрттери бодунуң ээзин үр-даа болбайн тып алыр дээр­зин аныяк дизайнер хүлүмзүрүп чугаалаар. 
Тана Сат ТР-ниң Аныяктар херек­териниң талазы-биле болгаш спорт яамызындан 120 муң рубль деткимчени 2016 чылда алгаш, 1 хеп даараар машинаны садып алган, а хөм даараар машинаны чагыдып алган, манап турар. Бажыңында авазындан артып калган хеп даараар машиназы база бар. “Дүрген – 2016” аныяктар шуулганынга ол бодунуң төлевилелин камгалап алган. Аныяк шевер кыс сумкаларны 2016 чылдың март айда, а бөрттерни ноябрь айда даарап эгелээн. Эр бөрттерни даараары ооң мурнуку планнарында. Ол бот-тускайлаң бөрттер даараарындан аңгыда эрги бөрттерни база чаарты эде даарап турар. 
Кижи бүрүзүнүң кедиксээр бөртте­ри, тудуксаар сумкалары аңгы-аңгы болганда ол кезээде чогаадыкчы чаа дилээшкиннерде. Интернет четкизинде моданың өскерлиишкиннери-биле бир деңге сумка, бөрттерниң хевирлерин чаартып, бодунуң бодалдарын киирип тургаш, чогаадыкчы ажылдап турар. Кышкы бөрттерден аңгыда, часкы, күскү бөрттерни база даарап турар болду. 
Сөөлгү чылдарда Тывада дизай­нерлерниң саны көвүдеп турар. Шеверлеривис боттарының чогаатканы чараш идик-хевин, суй белектерин даарап, чаңгыс чер-чурттугларын өөртүп, Россия, республика чергелиг делгелгелерге барааннарын таныштырып турарынга өөрүвес аргажок.
Аныяк шеверниң ажыл-херээ бү­дүнгүр болуп, дизайн-мастерскаязын улгаттырып, чүгле республиканың эвес, а делегейниң кыстарын чаа-чаа сумкалары, бөрттери-биле өөртүр-ле болзунам.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.