1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

НИИТИЛЕЛ АМЫДЫРАЛЫНЫҢ ДӨЗҮ

Чыл санында июль 8-тиң хүнүн бүгү Россияда өг-бүлениң, ынакшылдың болгаш шынчы чоруктуң байырлалы кылдыр демдеглеп турар. Бо хүннүң тыптып келген төөгүзү безин кайгамчык: XIII векте Русь күрүнезиниң үезинде Муром хоорайга князь Пётр болгаш ооң кадайы Феврония езулуг-ла ынакшылдың, шынчы чоруктуң үлегерин көргүскеннер. Тоолчургу чугаа езугаар алырга, олар кады ынак чурттааш, чаңгыс хүн бурганнап чоруй барган. Ол хуулгаазын үлегер-чижекти чүгле Россияда эвес, делегейде, Болгария, Белоруссия, Азербайджан, Украина, Германия, Великобритания, Франция дээш өске-даа чурттарда сагып, эдерип, ыдыкшыдып турар.

Бо солун, чараш, ыдык байырлал күрүнениң хамааты байдалдарының актылар бижилгезинге – ЗАГСка дорт хамааржыр болганда, Тыва Республиканың ХБАБ эргелелиниң (агентилелиниң) даргазы Татьяна Москаленко-биле чугаалаштым.

– Татьяна Николаевна, бистиң Тыва өгленип-баш­танырының, өзүп-көвү­дээриниң талазы-биле Россияда мурнуку одуругларда чоруп турар регион болгай. Бо фактыны сан-чурагай кырынга көргүзерге, кандыг болуп турарыл?

– 2018 чылдың сөөлгү сан­нарын алырга мындыг. Бо чылдың беш айларының дургу­зунда биске 6486 хамаа­ты бижилгелер кылдынган. Ол дээрге бадылашканының, чарылганының, төрүттүнге­ни­ниң, өлгениниң дугайында бижилгелер-дир.  Чоннуң чай­гаар өзүп көвүдээри 1592 кижиге немешкен. Бо чылдың эгезинден тура 1423 оол, 1292 кыс уруг төрүттүнген. Январь-май айлар дургузунда республикада 577 өг-бүле албан езу-биле бадылашкан. 

– Мурнуку чылдарга бо­даар­га, өг-бүле тудары, ажы-төл чаяап бодарадыры өзүл­делиг бе азы кандыгыл?

– Сөөлгү саннарны алырга, мурнукузундан арай эвээш болуп турар. Ооң бир чылдагааны чүдел дээрге, бо үеде өгленип турар аныяктар эрткен вектиң 90 чылдарының уруглары-дыр, а ынчан кончуг берге үелерде бүдүн чуртка чоннуң чайгаар өзүлдези дыка кудулаан турган.   

– Өгленип алгаш, ооң соон­да чарлыр-чирлир деп чүве база бар. Бо талазы-биле көр­гүзүглер кандыгыл?

– Эрткен чылга бодаарга, чарлыр чоруктар эвээжеп турар. Ынчалза-даа Бай-Тайга, Барыын-­Хемчик, Өвүр, Таңды, Тес-Хем, Тожу, Чаа-Хөл кожуун­нарда чара бадылажыышкын саннары көвүдей берген. 97 чара бадылашкан улустуң өг-бүлелеринде назы четпээн 179 ажы-төл бар. 

– Чаш ажы-төлүн каай-каай чарлып-чирлири амыр эвес-ле болгай. Өг-бүлелер эптиг-на­йыралдыг, аас-кежиктиг, бот-боттарын хүндүлежип чурттаарынга күрүне кончуг-ла улуг сонуургалдыг болгай. Бо талазы-биле бистиң рес­публикада кандыг тодаргай хемчеглер алдынып турарыл?

– Өг-бүле институдун, өг-бүле харылзааларын быжыглаа­ры – күрүнениң кадык-шыырак, аас-кежиктиг ниитилелди тургузарынче угланган кол сорулгазы. Өг-бүле дээрге ниитилел амыдыралының бүгү-ле болуушкуннары чоруп турар үндезини, кижилерниң кол-ла кезии өг-бүлелерде чурттап турар. Ол чаа салгалдарны кижизидип хевирлээринге улуг рольдуг дээрзи билдингир. Ынчангаш күрүнениң политиказы кижилер өг-бүлелерни тудуп, оларын камгалап, ажы-төлдү чаяап өстүрер, кижизидеринче чүткүүрүнге сонуургалдыг болурунче угланган.

Тываның ХБАБ органнары чүгле хамааты бижилгелер кылыры-биле өйлешпейн, күрүнениң өг-бүле политиказында идепкейлиг киржип турар. ХБАБ ажылдакчылары «Аныяк өг-бүле» клубтарының ажылын организастап, үе-үелеп ынаар­ аңгы-аңгы специалистерни чалап, янзы-бүрү хемчеглерни эрттирип турарлар. Чижээ, ажыктыг темаларга лекция, беседалар, аныяк кижилерни өг-бүле тудары ышкаш харыысалгалыг херекке белеткеп турар. Чамдык темаларны адаарга мындыг: «Херээжен кижиниң кадыкшылы, кадык төл божууру», «Өг-бүлеге алгыш-чогуш үндүрбези», «Тыва чаңчылдар: шайның үстүн чажары», «Ада-иениң ажы-төлү дээш харыысалгазы», «Чарлыр чоруктарны болдурбазы» дээш оон-даа өске. Мастер-класстар, флеш-мобтар, делгелгелер, мөөрейлер чижектиг хемчег­лер хөй. Тыва Республиканың Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң даалгазы-биле «Ёзулуг өг-бүле – хөй-ле найыралдыг бистер бис» деп төлевилел чоруп турар.

– Ол эки-дир харын. Ынчалза-даа шупту чүве аянныг, аай-баштыг, онза эки болбайн турар. Берге байдалдар, ажы-төл-биле айыыл-халаптар болуп турары харааданчыг…

– Харалаан, амыдыралда берге байдалдар туруп кээп турар. Чижээ, Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг суурга улуг улустуң хайгааралы, харыысалга чогу-биле бичии уруглар хораннанган. Бичии болгаш элээди уруглар-биле озалдыг, айыыл-халаптыг таварылгалар болу бээри муңгаранчыг болгаш дүвүренчиг болбас аргажок. Ынчангаш ажы-төлү, салгалдары дээш ада-иелерниң харыысалгазын бедидери кончуг чугула. Бис бодувус талавыстан «Аныяк өг-бүле» клубка бо темага лекция, беседаларны чорудуп, ада-иелер-биле ажык чугааларны кылып турар бис.  

Тываның Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң даалгазы-биле албан организациялар, хөй-ниити организациялары маңаа демниг хөделип, өг-бүлелер-биле ажылды күштелдиреринче кичээнгейни салып турар. 

– Бистиң Тывада аныяктарга үлегер-чижектиг, алдын, харын-даа бриллиант кудаларын эрттирип турар өг-бүлелер эвээш эвес болгай. Оларның чамдыызын таныштырып көрүңерем.

– Ийе, 60 чыл, 50 чылдар иштинде эгин кожа эп-найыралдыг кады чурттап келген, бүгү талазынга төлептиг, аныяк салгалдарга үлегер-чижектиг өг-бүлелерге чоргаарланыр бис. Чижээ, Бай-Тайга кожуундан 62 чыл кады чурттаан Хүреш-оол Күжүгетович, Чурунээ Салчак­овна Тортен-оолдар, Тожудан 55 чыл кады чурттаан Калин Байгатович биле Дунмаяк Сундуевна Колдар, Сүт-Хөлден – Доржу Калзанович, Данзы Кончуковна Ховалыглар, олар 11 ажы-төлдү өстүрүп кижизиткеннер. Эрзин кожуундан Свертов Каевич Хайын биле Тамыжап Мамаевна Чумбуртай, өг-бүлезин 1966 чылда туткан. Кожуун бүрүзүнде мындыг онза өг-бүлелер эңдерик.

Июль 6-да «Азия төвү» комплекс чанынга Бүгү-рос­сияның өг-бүле, ынакшыл, шынчы чоруктуң хүнүнге тураскааткан байырлалды эрттирген бис. Аңаа өг-бүлелерниң байырлыг чыскаалы болуп, төлептиг өг-бүлелерни шаңнап-мактаан. Ол ышкаш бриллиант, алдын кудаларны болгаш өг-бүле тутканындан 20 чыл болган өг-бүлелерни байырлыы-биле бадыланыштырган. Олар дээрге Стай-оол Курбааевич, Сендиң Самбууевна Ондарларның, Валерий Ховалыгович, Анай Балчировна Кара-оолдарның, Алим Алдын-оолович, Аида Хүлер-ооловна Сааяларның өг-бүлелери-дир.

– Солун-дур. Дыка чараш, аянныг байырлал болган-дыр. Тываның хөй национал чону өзүп, көвүдеп-ле турзун, өг-бүлелер немежип-ле, ажы-төл бодарап-ла турзун! Интервью бергениңер дээш өөрүп четтирдим, Татьяна Николаевна.

Солун фактылар:

Өг-бүле, ынакшыл болгаш шынчы чоруктуң демдээ – ромашка чечек. Байырлал хүнүнде оон веноктар өрүүр, ромашка чечээн белекке бээр. Бир чаагай чаңчыл – июль 8-те бадыланчыры. Бо хүн ЗАГС органнары ажылын бир шак узадып алыр болгаш ол хүн чарылган дугайында бижилге кылбас.

Июль 8-те Россияга, өске-даа чурттарга янзы-бүрү солун хемчеглер эртер болгаш «Ынакшыл болгаш шынчы чорук дээш» деп медальды 25 чылдан хөй үеде кады чурттаан, аас-кежиктиг, эп-найыралдыг, үлегерлиг өг-бүлелерге тыпсып турар.

Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.