1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"...МЕН БАЗА ЧООНГАН МЕН!"

2000 чылдарның эгезинде Тывага “Чүгле сен дээш” деп тыва  кино үнүп кел­ген. Чонга  дыка солун­ болуушкун болган. Ооң соон­да баштайгы кинонуң ийи дугаар кезээ, ооң соонда  үш дугаа­ры дээш удаа-дараа­ тыва дылга кинолар үнгүлээн. Тывага кино уран-чүүлүнүң эгелекчилериниң бирээзи Ролан Ооржак-биле ужуражып чугаалаштым.

– Ада-иеңерни, ал-бодуңар­ны таныштырыптар силер бе? 

– Ачам Чадамба Шожал-Дор­жуевич Ооржак Сүт-Хөл кожууннуң Ак-Даш, а авам Эмма Очур-ооловна Ооржак Чөөн-Хем­чиктиң Бажың-Алаак чурттуг. Авам, ачам кайызы-даа башкы улус.

Ачам бистиң аравыста ам чок. Ол Чечен-оол Монгуш, Аяс Монгуш, Маадыр Монгуш ышкаш ат-сураглыг улуг мөгелерниң тренери чораан. “РФ-тиң алдар­лыг тренери” деп аттың эдилекчизи.

Авам амгы үеде Кызылдың 9 дугаар школазында ажылдап турар. Ол — РФ-тиң болгаш ТР-ниң ал­дырлыг башкызы. Ниитизи-биле 40 чыл иштинде башкылаан. Ооң өөреникчилериниң ара­зында эмчи, башкы, дарга дээш кымнарны чок дээр.

Мен бичии турумда-ла авам, ачам суг Кызыл хоорайже көжүп келген. 1998 чылда Кызылдың 1 дугаар школазын доостум.  Школа соонда Тываның күрүне университединиң төөгү факультединче кирип шыдавайн баргаш, ол үеде Кызылдың 1 дугаар профессионал училищезинге ажыттынган олимпийжи курлавырлар салбырының бокс тренерлери белеткээр клазынга кирип алдым. Аңаа бир чыл өөренип турар үемде эртенги шактарда өөренип каапкаш,  кежээ хондур ажылдап турдум.  

Чогум бодум эртежик-ле 6 класстан эгелеп лотореялар садып ажылдап эгеледим. 7 класс соонда төп рынокка мороженое, чуурга-даа садып  турдум. Үргүлчү-ле  бир-ле чүвени садып-саарган турар чаңчылдыг мен. Садып турган мороженоем эриир деп баарга, чамдыкта бодум чиптер, ынчангаш мороженое садарынга дыка ынак мен. Солун-сеткүүл-даа садып чордум. “Сөөлгү медээлер” деп алгырып тургаш садарымга, улус маңнажып келгеш, төндүр садып алгаш баар турган. Бир катап “Сөөлгү медээлер” деп алгырып-алгырып, “Тувинская правда” солунну төндүр садыпкаш, сөөлгү арткан солунну ажыдыпкаш көре бээримге, эрткен неделяның эрги солуну болган. Оон ыяткаш, халып чоруй барган мен.

Училище соонда Москваның күрүне университединиң төөгү факультединиң политология кафедразынче кирип алдым. Бир дугаар курсту доозуп тургаш, шылгалдаларны шуптузун 5 демдектерге дужаагаш, президент стипендиязын ап эгеледим. Хоорайның бокс маргылдаазынга киришкеш, чемпионнап каан мен. Эң кол чүве чемпионнап кааным-даа эвес, а Москва хоорайның 3 чыл иштинде кымга-даа аштырып көрбээн боксерун тиилеп кааным болган. Ол кижини тиилеп алырымга, бүгү Москваны ажып тиилеп каан ышкаш болган мен. Ийи ду­гаар курстан эгелээш эгезинде ресторанга суши кылып, а ооң соонда өске-даа  ажылдарны кылып өөренип алдым. Москваның тыва студентилериниң прези­дентизи-даа турдум. Ынчан кал­мыктар, буряттар, тывалар шупту катчып алгаш, Шагаа байырлалын бир-ле дугаар демдеглээнивис ол. 

Университетти дооскаш, Мос­квага ажылдап артып калгаш, ажылдаан акшам-биле видеокамера садып алдым. Эгезинде клиптер тырттырып эгелээн мен. Ынчан кижи бүрүзүнге видеокамера турбаан. Кончуг ховар эт турган. Кыска кинодан кылып көрзе деп бир хүн бодай берген мен. Тускай эртем чок кино тырттырып турар улустар бар ирги бе дээш интернеттен дилеп-даа олурар мен.  Роберт Родригес, Джеймс Кэмэрон ышкаш тускай мергежил чок-даа болза, билдингир режиссерлар апарган кижилер дугайында сонуургап номчудум. Бо улус шыдап турда, чоонган мен дээш, күзелимниң аайы-биле ажылдап чорзумза деп бодап эгеледим. Ол бодалымны улаштыр сайзыраткаш, “Чүгле сен дээш” деп кинонуң сценарийин бижип алдым. 

Кинорежиссёр Владимир Ко­пуш Москвага өөренип тургаш, диплом ажылын кылып, видеолар тырттырып чоруп турганын көрген кижи мен. Кино тырттырар болза мындыг болур чүве ышкажыл деп эскерип турган мен. Оон ол бодал кезек када чиде берген. Кажан видеокамера садып алырымга, ынчангы ол бодалдарым катап эргип келген.

Эгезинде эш-өөрүмге чугаалаарымга, каттыржып турдулар. Хүнзедир бир үзүндүнү тырттыргаш, кежээ хондур монтажтапкаш, эртенинде көргүзеримге, сонуургап эгелээннер. Ажылывыс бичиилеп шуудап эгелээн. Киновусту тырттырып доозупкаш, “Найырал” кинотеатрынга чедире бердивис.

Комиссия тургускаш, чонга көргүзер-көргүспезин шиит­пирлеп, бир эвес комиссия­ чөпшээрээр болза, ынчан көр­гүзүп болур бис дээн. Комис­сия көрген соонда, чонга көр­­гүзүп болур, солун-дур дээш­ чөпшээрелди берген.  Кино­вустуң чарлалын азыпкан. Кыдыындан хайгаарап турарымга, эрткен-дүшкен чон: “Оо, тыва кино, солунун аа!” дижип, чарлалды көрүп эртип турар болган. 

Кинону көргүзүп эгелээрге, көрүкчүлер залды шыгырт долуп, чон сыңышпайн турду. Ооң соон­да өг-бүлемниң байдалы-биле кезек үеде кино кылырын соксаткаш, күрүне ажылынче шилчип ажылдай бердим. Бир чыл ажылдаан соонда база катап-ла кино дугайында бодалдарым мени амыратпастаан. Ажылымдан үнгеш, күзелдеримни боттандырып кириптим. Чечен Салчак деп эжим-биле сүмелешкеш, “Чүгле сен дээш” деп баштайгы кинонуң ийи дугаар кезээн кылып эгеледивис. Комиссия хынаан соонда Тываның В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм шии театрынга көргүстүвүс.

Ийи дугаарында “Келин кыстың хомудалын” үндүрген бис. Ол кинонуң баштайгы көргүзүүн Москвадан келген дизайнер Артемий Лебедев база көрген. Ол Моолдан Москваже бар чыткаш, орук аайы-биле Тывага кире дүшкен кижи-дир. Кинону көрген соонда, социал четкилерде бодунуң блогунга: “Тывага чорааш, тыва кино көрдүм. Театрга кижи дыка хөй болду. Билеттер артпайн барган. Арай боорда билет  тып, садып алдым. Ийи наркоман  биле келин кыс дугайында  солун кино болду” деп бижип каан болган. 

– Кино уран чүүлүнге хамаарыштыр оон ыңай чүнү кылдыңар? 

– 2016 чылда “Легенда о Коловрате” деп кинону тырттырары-биле чалаан, 7-8-даа тыва аңаа барып кириштивис. Бир үзүндүде ойнаан мен. Бо чазын “Три в одном” деп кинога таксист кижи ролюн ойнадым. Ол кино кыжын азы келир чазын үнүп келир. 2012 чылда бир япон режиссер мени чалаарга, Токио чораан мен. Аңаа артып кал­­­­гаш, улаштыр өөренирин сүмелээрге, мээң кудам болур деп турган болгаш, Тываже дедир чанып келгеш, олчаан барбайн бардым. 

– Харааданчыг болган-дыр аа... Ол чалалгаңар  күш­түг хевээр эвес­пе?

– Ам ынчан­гы дег кино дээш сагыжым аарбастай берген. Кинога тырттырып турар артис­терни база халас ажылдадыр эвес. Чүнү-даа кылыр дээрге бир дугаарында акша-төгерикке үзер болгай. 

Бир катап грантыга киришкеш, 150 муң рубль алдывыс. “Лама” деп кинону кылыр ужурлуг турган бис. Ынчалза-даа ол төлевилелге киржип, аңаа моральдыг дузазын кадып турган лама башкы хенертен чок апаарга, “Лама” деп кино болдунмайн барган. Сайлык Шулуу-Маадыр, Чечен, мен үжелээ демнежип алгаш, бичии уругларга театр болгаш кино школазы  ажыдып алгаш турдувус. Аңаа элээдилер кээп турган. Түңнелинде “Лама” деп кинонуң идеязы-биле дөмейзимээр уткалыг “Байырлыг” деп кинону кылып алгаш, ойнап алган грант акшавыстың отчедун  ооң-биле кылдывыс. 

– Амгы үеде кайда ажылдап турар силер? 

– Россияда беш эң улуг транспорт компаниязының бирээзи “Скиф-Карго” деп компанияда ажылдап турар мен. 

– Тыва кино үндүреринге  сонуургалдыг болгаш, тыва дылдың салым-чолу база силерни дүвүредип чоруур чадавас боор. Сөөлгү үеде тыва дылды факультатив хевиринге өөредип эгелээр деп үзел-бодалдарга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер? 

– Москвада ажылдап, чурттап-даа чорзумза, тыва дылымны утпайн чоруур мен. Бичиимде уруглар сады барып тургаш,  баштай орустап чугаалап эгелээн мен. Школага  тыва дыл болгаш төрээн чогаал кичээлдериниң  ачызында  төрээн дылымны кончуг эки билир апардым. Тыва чогаалдар номчуурунга  ынак мен. Тыва дылды чүгле факультатив хевиринге өөредир деп бодалды шын эвес деп санаар мен. Бир эвес тыва дыл кичээлдерин өөредилге программазындан ап кааптар чүве болза, төрээн дылывыс уттундурар. Тыва дыл дээрге тюрк дылдарның эң бурунгу хевири ышкажыл. Чижээлээрге, Моолда Култегин каганның үезинде-ле улуг дашта  бижип каан бижиктер бар. Ону эртемденнер номчуур­га: “Белдир чурттуг мен” деп  каан болган.  Өске чоннардан ооң утказын кым-даа билбээн, чүгле тывалар билип каан.

– Солун ужуражылга дээш четтирдивис. Ажыл-ижиңерге чедиишкиннерни күзедивис!

Айдың ОНДАР 

чугаалашкан.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.