1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МАЛ ЧОК БОЛЗА, ЭКОНОМИКТИГ ХӨГЖҮЛДЕ ТУРБАС

Республиканың Чазак бажыңының хуралдаар залынга июль 13-те “Орулга-дүжүттүг кыштаг” деп "тө­ге­рик стол" болуп эрткен. Тываның Баштыңы Шол­бан Кара-оол, ТР-ниң Дээди Хуралының (пар­ламентизиниң) Даргазы Каң-оол Даваа болгаш ТР-ниң яамы, ведомстволарының удуртукчулары, көдээ ажыл-агый бүдүрүлгезинге, мал болгаш чер ажылынга хамаарылгалыг специалис­тер, дээди болгаш ортумак өөредилге черлериниң төлээлери, эртем ажылдак­чылары, башкылар,  "Аныяк­ өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң 2016-2018 чыл­дың киржикчилери  "төгерик столдуң" ажылынга киришкен. 

ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем сайыдының оралакчызы Айдың Дун "төгерик столду" башкарып эрттирген. "Төгерик столдуң" ажылын Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол ажыткан: 

“Маңаа чугаалажыышкын­нарывыс чедимчелиг болу­ру-биле тывалап, орустап эрт­ти­риптээлиңер, чонум. Бот-бот­тарывыска дузалажып, мал ажылының талазы-биле ам-даа улуг-улуг чедиишкиннерлиг болур дээш бо "төгерик столду" эрттирип турарывыс бо. “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”  төлевилеливисти эгелээнден бээр ийи чыл эрти. Ынчангаш чедир кылбайн турар ажылдарывысты болгаш  чедиишкиннеривисти  түңнеп, ажык чугаалажып көрээлиңер, дуңмаларым. 

Шаандан тура тыва чон мал ажылын кылып чораан боорга, тыва чоннуң сайзыралынга, республиканың экономиктиг  хөгжүлдезинге мал ажылы чугула черни ээлеп турар-дыр, орулга эккеп болур адыр-дыр дээш бо төлевилелди чогаадып тургускан бис. Чуртувус чеже-даа чараш болза, кончуг кадыг-дошкун агаар-бойдустуг чер болгай. Мал чок болза биске экономиктиг хөгжүлде турбас. 

Кандыг аныяктар бо төле­ви­лелге киржирил? Ада-иези муңчу малчыннар бе, байлар ажы-төлү бе? Чок, бо төлевилелге кежээ, кызымак, ажыл-ишчи, бурунгаар чүткүлдүг аныяк өг-бүлелер киржир. Бо төлевилел дээрге аныяк өг-бүлелерге дузаламчы-дыр. 

"Төгерик столувустуң" кол ут­­казы болза, кандыг арга-би­ле малдан орулганы киирип алырыл, малды канчаар өстүрерил. Агрономнарның, мал эмчилериниң киржилгези чок болза, бо төлевилелди эчизинге чедирери дыка берге. Малдан халбактанмас болзувусса, келир үевис бергедей бээр. Деривис төп чоруур болзувусса, чедииш­киннерлиг болур бис. Чүгле дерин төп, мал соондан кылаштап чоруп бээр болза, база чедииш­кинниг болуру дыка берге. Дерин төкпүшаан, агрономнар, мал эмчилери-биле база өске-даа дуза кадыпкы дег улус-биле сүмележип чоруур болза, чүгле ынчан чедиишкиннерлиг болур бис. 

Мөңгүн-Тайга, Өвүр дээн ышкаш кожууннарның киржикчилери, ийи чыл иштинде кончуг эки үре-түңнелдиг болган. Олар 200 баш хоюн “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң чаа киржикчилеринге хүлээдипкеш, боттарынга база ол хире баш шээр малды арттырып алыр аргалыг болган. Оларның ийи чыл иштинде орулгазы ол хире болганы ол. Ынчангаш эки үре-түңнелдерлиг болган кожууннарның малчыннарынга, оларга дузалажып турган кураторларга байырдан чедирип каалыңар. 

Эң эвээш үре-түңнелдиг болган кожууннарны адавайн, оларның кураторларынга сагындырыглыг дилегни кылып каайн. Бо төлевилел дээш ажылындан халашкан эштерим даргалар бар. Мында олурар даргаларга сагындырарым болза, бо төлевилелди ам-даа күштелдирер бис” – дээш чугаа­зын доосту. 

ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының мал ажылын харыы­лаар килдизиниң эргелекчизи Галина Ондар мал ажылындан кандыг арга-биле акша ажылдап ап болурунуң дугайында илеткелди кылып тура:

“Көдээ ажыл-агыйда дөртен бир чыл иштинде ажылдап келдим. Бо төлевилелдиң киржикчилери 21-ги чүс чылдың төөгүзүнче кирген силер. Дуржулгадан алгаш көөрге, өг-бүлениң бюджедин шын санап, садып-саарып өөренип алыры амыдыралга кончуг чугула айтырыг-дыр. Сан-чурагайлар-биле алырга, 140 хураганның 70-80 хирези эр боор. Март ортаа үезинден апрель төнчүзүнге чедир хойларны төрүткеш, хураганнары бичии доругуп келирге, оларны аваларындан аңгы кадарар болза эки. Чүге дээрге хураганнар биле хойларны чаңгыс черге одарладырга, хураганнар аваларының соонда халыыр дээш, орта оъттавайн баар. Хой биле хураганның маңы ийи аңгы боор. Аңгы кадарып тургаш, доруктуруп алган хураганнарны күзүн соой бээрге садып-саарып, акшага чедирип ап болур. 

Бүдүрүкчү малдарның коданын аңгылаар. 1 кошкарга 50 хире хой болза, 200 хойга 4-5 хире кошкар херек-тир. Кошкарларның чедишпези-биле тарып, боозадылга талазы-биле ажылдарны чорудуп турар бис. Таңды, Барыын-Хемчик, Улуг-Хем, Эрзин, Каа-Хем, Тес-Хем дээш алды кожуунга тарып, боозадыр дериг-херекселди ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы садып берген. 

Оон ыңай база бир демдеглексеп турар чүүлүм болза, бо төлевилелдиң ийи кир­жикчизиниң бирээзи Чеди-Хөл кожуундан Саглай Иргит, Улуг-Хем кожуундан Сайзанак Суван Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультедин бо чылын доозуп турар. Ол биске дыка өөрүнчүг. Кандыг-даа ажылга эртем-билиг чугула черни ээлеп­ турар болгай. Ынчангаш төлевилелдиң киржикчилеринге Тываның Күрүне университединге өөренир олуттар дугайында чугаалажып, ол айтырыгны өөренип көөрүн даргалардан дилээр-дир мен” – деп саналын чугаалады. 

Ооң соонда Таңды кожуундан “Аныяк өг-бүлеге — кыштаг” төлевилелдиң киржикчизи Чодураа Монгуш өг-бүлезиниң, ажыл-агыйының дугайында кысказы-биле таныштыргаш, даргаларга өөрүп четтирип, “кыштагжыларга” чедиишкиннерни күзээн. 

"Төгерик столдуң" башкарыкчызы Айдың Дун дыңнадыг кылгаш, “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”  төлевилелдиң киржикчилеринге ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызындан көрдүнген дөрт аңгы деткимче акшалар дугайында  чугаалаан. 

Ол дээрге, бирээде, мал чеминиң белеткелинге күскү, часкы ажылдарга чарыг­далдарының дугайында документилерни (счет-фак­тураларын) чыггаш, эккээр болза, чарыгдалының 80 хуузун күрүне дедир эгидип бээр. А бир эвес ажыл-агыйга чугула херек техника садып алгаш, документилерин эккээр болза, чарыгдалының 50 хуузун эгидип алыр. Хой, өшкү дүгүнден база акшалап ап болур. Малдың баш санының дотация акшалары база көрдүнген. Оон ыңай бүдүрүлгелерге грант акшалар база көрдүнген. 2016 чылдың киржикчилери үш чыл эрткенде, 2019 чылда “Эгелеп чоруур фермер” деп төлевилелге киржип болур эргелиг. Чарыгдалының  40 хуузун төлевилелдиң киржикчилери боттарының бюджединден үндүрер. Кыштаг аныяктарның чурттаар оран-савазы кылдыр санаттынмас. Ынчангаш суурга чурттаар бажың дээш база туржур эргелиг. 

Кошкар тудар болза, бир кошкарның дотация акшазы 800 рубль. Бир эвес 200 кошкар тудар дээн болза, чылда 160 муң рубль дотация акшазын күрүнеден төлеп бээр. 1 кошкарны ачыжыга берген дээш, хөлезининге 1 хураганны алыр. Кошкарлар азыраар болза, дыка-ла орулгалыг болур-дур. 

Дараазында ээлчегде Эрзин кожууннуң “Бай-Хөл” көдээ ажыл-агый кооперативиниң удуртукчузу Эртине Манзай эътти бүдүрери болгаш бол­баазырадырының дугайында, Кызыл кожуундан арат-фермер ажыл-агыйның баштыңы Анд­рей Ярлыков сүттү бүдүрүп, садып-саарарынга хамаарыштыр боттарының ажыл-агыйжы дуржулгазын аныяк малчыннарга чугаалап берген. 

ТР-ниң экономика сайыды Елена Каратаева “Экономиктиг десант” деп төлевилел дугайында таныштырган. 

Айдың ОНДАР.

Чингис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.