1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МАЛ-МАГАННЫ ИРБИШТЕН КАМГАЛААР АРГАЛАР

Бо каракка көзүлбес чажыт, хуулгаазын чараш амытанның чуруун канчаар-даа көөрүмге, улуг шокар диис-ле чорду. Делегейде ону ирбис, харлыг барс, харлыг леопард деп-даа адап турар. Бистиң Тывада ооң ады ирбиш, Төп Азияның ортаакы кезиинде ильберс дээр, Казахстанның чөөн талазында Кыдат-биле кызыгаарлашкак черлеринде – ирвиз деп аттыг. Колдуунда-ла дөзү дөмейлешкек – түрк дылдан укталган. Черлик диистиң бойдус чаяаган шокары ооң чаштынарынга, «көзүлбезинге» дузалыг.

Тыва Республиканың Бойдус курлавырларының болгаш экология яамызы черлик бойдустуң Бүгү-делегей фондузунуң (WWF) Алтай-Саян салбыры-биле кады ирбиштен мал-маганны канчап камгалаарының дугайында парлалга конференциязын июнь 20-де эрттирген. Бойдусту «черлик» дээн утказы, ооң кижи четпээн-барбаан чайгаар бүткен боду болбайн аан. Бо адаттынган фонд бойдуста чидериниң кырында келген дириг амытаннарны, үнүштерни камгалап арттырар, бүгү делегейде бойдус камгалалынга хөй-ниитиниң болгаш ачы-буянның организациязы болуп турар. Ооң Алтай-Саян салбыры Тывада шору хөй санныг ирбиштерни камгалаар талазы-биле улуг ажылды чорудуп турар.

Парлалга конференциязынга бойдус курлавырлар болгаш экология сайыды Диинмей Балбан-оол фондунуң Тывага келген төлээлери – WWF Алтай-Саян салбырының директору Наталья Трофимова, ында төлевилелдер координатору Сергей Верховец оларга база WWF Россияның эксперти Чайзу Кыргыска кылып турар ажылы дээш өөрүп четтиргенин илередип, моон-даа соңгаар кады ажылдажырын дыңнаткан. Тыва Россияда – ирбиштерниң мал-маганче халдаар таварылгалары бар чаңгыс-ла регион болуп турар. Цаган-Шибету, Шашпал сиртинде азы Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга кожууннарында малчыннарның шээр малы одарга-даа чорда, кажаа-хораага-даа турда, ирбиштер халдап келир апарган. Чүге дизе кышкы үеде ол черлик араатаннарның чиир чеми чок болганындан, аштааш, мал-маганче халдаар. Өшкү-хой аразынче киргенде, чаңгыс удаада 70 чедир өлүр тудуп кааптар. Малчыннарга ол хомуданчыг, когаралдыг болбайн канчаар. Бир чылын малчын кижи аңаа хорадааш, кызыл дептерже киир бижиттинген ховар араатанны өлүр боолаан. Ооң ужун ону судка сайгарган. Суд мындыг чүве көрген эвес, ону канчап канчаптар боор, баштайгы удаада агартып каан. Ынчалза-даа моон соңгаар тыва малчыннар ирбишче боо аннырындан коргары чугула, ам негелде шыңгыыраан болдур ийин.

А бо келген улус журналис­терге малчыннарның ирбиштен камгаланыр аргаларын тургузар дугайында дыңнатканнар. Чижээ, бирээде, кажаа-хорааларны быжыглаар, ийиде, ирбиштерни коргудар электроннуг херекселдер-биле кажааларны дериир, аңаа сетка-рабица салыр, үште, одарларны хайгаараар, дөртте, тыва овчарка ыттарны өстүрүп көвүдедир, беште, компенсация тургузар. Ол дугайында WWF Алтай-Саян салбырындан Сергей Верховец чугаалап берген. Шак бо төлевилелдерни боттандырарда, Мөңгүн-Тайга биле Бай-Тайга кожууннарны алгаш, ында күзелдиг малчыннар-биле WWF Россия-биле керээни чарган, оларга «Харлыг барстың камгалакчызы» деп паспорттарны тывыскан.

Бо чылдың апрель-июнь айларында ол ийи кожууннуң 18 коданнарында кажааларны быжыглап, септээн, сетка-рабица-биле дуглап каан агаар кирер ажык черлерни кылган. Даг эдээнде бир кажаада көшке, даш чуглур хире черни дуглай быжыг­лаан. Хүн батареялары-биле ажылдаар алгырар херекселдерни, одарларда 3 метр бедик электри херимнерин кылган (электриниң күжү кижилерге, дириг амытаннарга хора чок, чүгле коргуду чиртиптер). База бир бүзүрелдиг камгалакчы – тыва уксааның овчарказы. Бо ховар ытты өстүрерде, күрүне төлевилели херек, ол дээрге акшаландырыышкын, питомниктер тургузары, мини-субсидиялар дээш оон-даа өске. А ыттың мал кадарарынга дузазы дендии-ле. Артында-ла ээзиниң холундан чем манап олурбас, күске-күжүгенни боду тудуп чип алыр. Малчыннарга шак мындыг ажыктыг, угаанныг тыва уксаалыг ытты өстүреринче таптыг сагыш салбайн турарывыс хомуданчыг.

Ирбиштиң саны бүдүн Россия девискээринде чүгле 70-80 хире, а ооң чартыы – Тывада, бисте 30-40 хире ирбиштер бар. Кыжын чем тып чиир дээш хөөкүй амытаннар Моол, Кыдат кызыгаарынче шимчеп чоруй баргаш, аңаа турумчуй бээри харааданчыг. Харлыг барсты азы ирбишти аңнаары ооң турумчуп чорууру делегейниң 12 чурттарында шуут хоруглуг. Браконьер, төтчеглекчи езу-биле ону узуткап каанда, ол кижини доп-дораан шиидип каар. Ынчангаш Тываның чурттакчы чону, аңчылары бо дегбес ужурлуг аңче боо аннып, дузак салып болбас, ону эки сактып алыңар. 

Кызыл дептерже киир бижиткен аңнар, куштар бисте чүве-дир, ону адып-боолаар хамаанчок, карактап-камгалап, чоргаарланыр ужурлуг бис. Делегейде ховар дээн дириг амытаннар уяланган ол хире онза булуңда чурттап чоруур улус-тур бис ийин. Ирбиштиң мал-маганче халдаарын болдурбайн, оон камгаланыр аргаларны кызымак кылып тургаш, бо ховар амытанга хора чедирип болбас. Ооң тудуп чиири те-чуңма болгаш өске-даа дириг амытаннар база эвээжеп турар. Ынчангаш кышкы аштаңгы үеде бойдустуң Бүгү-делегей фондузунуң (WWF) специалистери ирбишти бүдүү чемгерер аргаларны чогаадып көрзе кандыг ирги деп-даа бодаар­ кижи чордум. Чараш черлик диис – ирбишти төрээн Тывавыска камгалап арттыраалыңар!

Надежда ЭРГЕП.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.