1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КҮРҮНЕ АКША-ХӨРЕҢГИЗИН ШЫН ЧАРЫГДААР

Бюджет акша-хөреңгизин ажыглаарынга контроль тургузары – күрүнениң шагдан бээр кол сорулгаларының бирээзи болуп келген.  Ындыг болбас аргажок, депшилгелиг ниитилелге хамаатылар оларның ажылдап каан акшазын эрге-чагыргалар кандыг хереглелдерге чарыгдап турарын билген турар ужурлуг. Ынчангаш бюджет акшазының чарыгдалын чорударынга контроль-хайгаарал эрге-хүлээлгелерин күүседир органнарның таарымчалыг системазын тургузуп алыры бо сорулганы боттандырарынга чугула херек.
Эң баштайгы контроль-ревизия органын ооң амгы билиишкининде 95 чыл бурунгаар – совет үениң баштайгы чылдарында, 1923 чылдың октябрь 23-те үндезилээн. Ынчан ССРЭ-ниң саң-хөө Улус комиссариадының составынга Саң-хөө-контроль эргелели тургустунган. Ынчангаш ол ай-хүн саң-хөө албанының контроль-ревизия органнарының хүнү кылдыр санаттынып турар.
Саң-хөө-контроль эргелелинге бюджеттиң орулгаларын болгаш чарыгдалдарын, эргилдеде акша-хөреңгини, херек апарганда кассаларның база албан черлериниң материалдыг өнчүзүн документ ёзугаар хы­наар эрге-хүлээлгени онааган.
1926 чылдың ноябрь 16-да ССРЭ-ниң Совнарком док­таалы-биле ССРЭ-ниң саң-хөө Улус комиссариадының Саң-хөө-контроль эргелелиниң орнунга Күрфинконтрольдуң Кол эргелели тургустунган. Ооң составынга эвилелдешкен республикаларның тус чер саң-хөө органнарынга девискээр эргелелдери болгаш килдистери тургустунган. Ынчалза-даа Күрфинконтроль үр болбаан, 1930 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Төп күүсекчи комитединиң база Совнаркомнуң шиитпири-биле ону дүжүргеш, эрге-хүлээлгелерин Ажылчын-тараа­чын инспекция органнарынга дамчыдып берген.
Ындыг болзажок 1937 чылда ССРЭ-ниң саң-хөө Улус ко­миссариадының (моон ыңай – ССРЭ-ниң Минфини) составынга сураглыг Контроль-ревизия эргелели тургустунган. Ол чер-черлерге салбырларлыг турган болгаш ревизия чорударының чыл, квартал планнары-биле ажылдап турган. Ревизия чорудулгазынга республика, область, район, көдээ совет бюджеттери бүдүнге кире бээр, наркомат, ооң кол эргелели, күүсекчи ко­­митеттиң килдизи, бюджет албаны, бот-орулга-чарылгалыг бүдүрүлге, Күрбанкының салбыры дээш өске-даа объектилер хынадыр турган.
ССРЭ дүшкен соонда, саң-хөө-бюджет хайгааралының ор­ганнарының структуразы, ооң колу – Минфинниң Конт­роль-ревизия эргелели Россия Федерациязының күүсекчи эрге-чагыргазының иштики саң-хөө (бюджет) контролюнуң органнарынче шилчээн. 1998 чылдың август айда Россияның Саң-хөө яамызының күрүне контролюнуң болгаш аудиттиң Департамен­тизи тургустунган. Ол ышкаш РФ-тиң субъектилеринге Россияның Саң-хөө яамызының контроль-ревизия эргелелдерин тургускан.
Тывага контроль-ревизия албаны 1944 чылда, Тыва Арат Республика ССРЭ-ге кат­тыш­­кан соон дарый тургус­тун­ган. Тыва автономнуг область депутаттарының область Совединиң шиитпири-биле беш контролер-ревизор штаттыг конт­роль-ревизия эргелелин тургускан. 
1944 чылга чедир күрүне акша-хөреңгизин база материалдыг өнчүнүң учет болгаш чарыгдал контролюн ТАР-ның Министрлер Чөвүлелиниң чанында Күрүне контролюнуң Комиссиязы чорудуп турган. Аңаа бир кол контролёр кижиниң албан-хүлээлгези бадылаттын­ган, ревизия база хыналдалар чорударынга хөй-ниитиниң кон­т­ролёрларын хаара тудар турган.
1956 чылда эвилелдешкен республикаларның эргелериниң калбарганы-биле оларның саң-хөө яамыларынга контроль-ревизия эргелелдери (КРУ) тургустунган. Ынчангаш ССРЭ-ниң Минфининиң КРУ-зунуң Тыва АССР талазы-биле Кол контролер-ревизор аппарады 6 кижилиг штады-биле улуг ажылды кылып турган. Ийи чылда бир катап 15 кожууннуң кайы-бирээзиниң болгаш Кызыл хоорайның бюджет күүселдезин хынаар. Ынчан район Совединиң күүсекчи комитединиң ниити килдизин база көдээ Советтиң бюджедин албан хынаар турган.
Чоорту КРУ-нуң контролер-ревизорларының албан-дужаалдарын улуг районнарга болгаш Кызылга киирген. ССРЭ-ниң Мин­фининиң КРУ-зунуң Тыва АССР талазы-биле төп аппарады база калбарган.
1976 чылда РСФСР-ниң саң-хөө яамызының Тыва АССР талазы-биле кол контролер-ревизор аппарадының саны 13 кижи чеде берген. Ревизия-хыналда квартал планы-биле шыңгыы чоруп турган. Планнарны Тыва АССР-ниң яамыларының, албан черлериниң контроль-ревизия килдистери-биле база ОБХСС-биле кады тургус­каш,­ чөпшээрежилгени кылган соон­да, Тыва АССР-ниң улусчу контроль Комитединиң, Күрбанкының, Тудугбанкызының удуртукчулары бадылаар турган. Районнарның комплекстиг ревизияларын Тыва АССР-ниң Саң-хөө яамызының специалистери болгаш албан черлериниң ревизорлары-биле кады кылып турган.
Комплекстиг ревизиялар­ның материалдарын улус де­путаттарының район­ Совет­териниң күүсекчи комитет­те­ри­­ниң калбак хуралдарынга сайгарар, буруулуг кижилерни материалдыг харыысалгага онаар,­ ээлеп турар албан-дужаа­лындан-даа үндүрүптер турган. Күрүне хөреңгизи самчыгдаан кижилерниң өнчүзүн хавырып албышаан, тодаргай хуусаа­ларга хосталгазын казыыр турган. Буруулуг бүдүрүлге чери «Коммунистиг күш-ажылдың бүдүрүлгези» деп адын оскунар, а удуртукчуларын болгаш ажылдакчыларын коммунис­тиг партияның хүрээлеңинден үндүрүптер.
1998 чылда Россияның Мин­фининиң КРУ-зун Россия Феде­рациязының Саң-хөө яамызының күрүнениң саң-хөө контролюнуң болгаш аудидиниң Департаментизи кылдыр эде тургускан. Девискээр органнарынга база шак ынчалдыр эде тургустунган. Ооң түңнелинде Минфинниң Тыва Республикада КРУ аппарады юридиктиг эргелиг бот-тускайлаң эргелел апарган болгаш Россия Федерациязының Саң-хөө яамызының Тыва Республикада Контроль-ревизия эргелели деп атты алган.
Хоойлуларны чаңгыс-аай­лааны-биле 2004 чылда административтиг реформаны чоргускан түңнелинде дыка хөй яамылар эде тургустунган. Чижээ, Россияның Минфининиң мурнундагы департаментилери аңгы-аңгы федералдыг албаннар апаргылаан. Бир ындыг ал­бан – мурнундагы КРУ, аң­гылап тускайлаан соонда, саң-хөө-бюджет хайгааралының федералдыг албаны (Росфиннадзор) апарган. Росфиннадзор бодунуң девискээр органы – Росфиннадзорнуң Тыва Респуб­ликада девискээр эргелелин таварыштыр Тывага ажыл-чорудулгазын чорудуп турган.
2016 чылдың февраль 2-де Россия Федерациязының Пре­зидентизиниң Чарлыын ёзугаар саң-хөө-бюджет адырын сайзыраңгайжыдар, федералдыг органнарның структуразын таарыштырар сорулга-биле, Росфиннадзорну дүжүргеш, ооң эрге-хүлээлгелерин Федералдыг казначействога дамчыткан.
Амгы үеде Федералдыг казначейство күрүнениң саң-хөө контролюн чаазы-биле чорудуп турар, ооң-биле кады 90 ажыг чыл иштинде чыгдынган дуржулганы камгалап арттырган болгаш Федералдыг казначействонуң чаа аргаларын база технология­ларын немеп киирген.
Федералдыг казначейство кыска хуусаада контроль кылыр хемчеглерниң планнаашкынын база отчет чорудулгазын таарыштырып турар элээн көвей документилерни хүлээп алган.
Оон аңгыда контроль хемчег­ниң иштики организасчы Стандарттарын база саң-хөө-бюджет адырынга контроль үезинде илереттинген хажыдыышкыннарның классификаторун ажылдап кылган. Ынчангаш контроль чорударынга чаңгыс аайлаашкын болгаш ревизорларның иштики ажыл-чорудулгазынга автоматчыдылганы боттандырар арганы тургускан.
Бөгүн ревизор кижиниң ажылында калбак программаларның оператору Федералдыг казначейство болуп турар. Ревизорлар контроль чорудуп турар объек­тизиниң акшаландырыышкыны, керээлер төлелгези дээш өске-даа информацияже дорт кире бээр. Ол ревизорларга баш бурунгаар анализ чорударынга, хыналдага баш удур белеткел кылып алырынга, ол ышкаш конт­роль хемчеглер чокка чамдык хажыдыышкыннарны илередип алырынга дузалыг.
Мооң мурнунда контроль-ревизия органнары ажыл-чорудулгазынга ийи чугула чүүлге – хоойлу болгаш хөй чылдарның дуржулгазынга даяныр турган болза, ам информастыг технологияларга база даяныр апарган.
Федералдыг казначействонуң контроль-ревизия ажыл-чору­дулгазы сайзыралының эң со­лун чадазында: төөгүден мөөң­неттинген дуржулганы чаартып, эде көрүп ажыглавышаан, ооң-биле кады амгы чаа аргаларның кызыгаарларын калбартып турар.
Россияның контроль-ревизия органнарының төөгүзү дээрге коррупция-биле демиселдиң, акша-хөреңгини шын эвес, дээш­тиг эвес ажыглаашкынын илереткениниң, күрүнеге чүс-чүс миллиард акшаларны эгиткениниң 95 чыл иштинде ажылы-дыр.
Амгы үеде Россияның контроль-ревизия органнарының мурнунда чаа сорулгалар туруп турар-даа болза, ССРЭ-ниң саң-хөө наркому А.Г Зверевтиң: «Саң-хөө системазы күрүне акша-хөреңгизиниң чаңгыс-даа рублин эң ажыктыг кылдыр чарыгдаарынче сагыш човаар ужурлуг» деп чугаалап каан сорулгазы чугула кылдыр артып калган.
Россияның контроль-ревизия органнарының тургустунганындан бээр 95 чыл ою-биле контролерларга болгаш хоочуннарга байыр чедирип, бердиниишкинниг болгаш мергежилдиг ажылы дээш, байлак арга-дуржулгазы дээш өөрүп четтиргенимни илереттим. Силерге быжыг каң кадыкшылды, аас-кежикти, чаа­гай кежиктерни болгаш салган сорулгаңарны чедип алырын күзедим.
Солаңгы СААЯ,
Федералдыг казначейство эргелелиниң Тыва Республикада удуртукчузу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.