1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Канчаар куда эрттирер бис?

                                                                                                                       Ажык чугааже чалап тур бис

Сөөлгү үелерде уруг азы кыс өглээр деп турар улустуң ада-иезиниң, төрелдериниң аразында канчап куда эрттирип алырыл дээн чугаазын болганчок-ла дыңнаар бис. Шынап-ла, куда эрттирери чылдан-чылче нарыыдап, оран-сава өртек-үнези өзүп бар-ла чыдар. Ооң кырындан чон аразында чаа чаңчылдар-ужурлар база чогааттынып турар. «Бо улус ынчаар, дуу улус мынчаар» эрттирген чорду дишкен соонда, ол чүүлдерни өттүнчүп чорувуста шупту чүүлдер нарыыдап турар ужуру ында.

«Шаг шаа-биле турбас» деп өгбелерниң мерген чугаазы шын, ынчалза-даа шупту чүве өй-хемчээлдиг болгай. Куда дугайында интернет четкизинде тыва бөлүктерниң бирээзинде билдинмес кижиниң бижээн чүүлүн номчааш, ону солун арнынче дорт киирерин шиитпирледим.

 «Бо хүн келин уруг дилээн черге чордум. Дыка-ла тырттырып алыксадым, ынчалза-даа ол улустуң таарымчалыы хөлчок байдалын үрээринден эпчоксундум. Оолдуң талазындан чүгле кырган-авазы, ада-иези база даай-авазы келгеш, ажы-чемин сөңнеп, уругнуң ада-иезинге, даайы, даай-авазынга, угбазы, честезинге белектерин сунуп, уругну келин кылдыр бээрин диледилер. Белектерин дыка магадап көрдүм: чаңгыс дыка семис ужаны чараштыр хээлеп тургаш чазап каан деспиде салып каан, авазынга көк өңнүг торгу, ачазынга торгулап каан чеңи-чок, даай-авазы биле даайынга тыва тавактар, угбазы биле честезинге моюнга астыр мөңгүннер.

 Стол артынга олуруп алгаш чугаалажып олурарга солунун, өг-бүлези дыка-ла төөгүлүг улус болду. Оглун мактап-даа олурбастар, чүгле уругларны уштап-баштап дузалажыр бис деп каар чорду. Чугаа чокка-ла мындыг улустуң оглу эки кижизиттинген дээрзи билдингир. Уругнуң ада-иези күдээ боор оол күдээлеп кээп турда-ла таарзынганнарын чугааладылар. Аалчылар-биле хөөрежип турда үш шак канчаар-даа аажок дүрген эрте берген, ынчаар хөглүг, солун чугаалажырга хөй арага-дарының-даа ажыы чок чорду, чүгле дашкаларны үскүлештиргеш, көвей эвести иштилер. Назыным иштинде бир дугаар мындыг кижисиг уруг дилеп турар черге чорааным ол.

 Ийе, оон-даа өске эки улустарның ындыг байырлалдарынга барган мен, ынчалза-даа дөмей-ле кижи эпчоксунар таварылгалар турар чорду. Кафе-рестораннарга эрттирерге, чижелээрге, үш шакта чалап каан болза, беш-алды шакта эгелээр, оон ол уругнуң улузу ресторан хаарга чедир, «уруувустуң өртээ четпейн тур» дээш шөйүп туруп бээр. Бир улус, дээди эртемниг, бажын-балгаттыг уруум берип турар мен дээш кудаларын чалчыксаар, оолдуң улузу база олардан чыда калбас. Оон кижи бүрүзүн дыңнаарга "ужур ындыг чүве-дир" деп турар, шынында ындыг ужур кажан-даа тываларга турбаан, олар дээрге дыка чөптүг, бөдүүн сеткилдиг улус чораан. "Уруум садып ижейн" деп тыва кижи кажан-даа чугааланып чорбаан. Ам бо шагда бичии уруг бажы кезери, келин уруг дилээри дээн хевирлиг өске-даа шайлалгаларда бистер боттарывыс-ла дыка багай чаңчылдар чогаадып эгелээн бис. Чижелээрге, таныжарда 30-40 кижи, келин дилээрде 50-100 кижи, улуг шайлалгазынга 200-тен 800 кижиге чедир улус чалаар. үш катап шайлалга эттирери-биле дөмей.

 Бир катап хамааты улустуң байырлалынга чеде бээривиске, бир аалчы сөөлүнде (орустап): "Невиданный пир пошлости" деп сеткилинге таарышпаанын чугаалады. Бистиң байырлалдарывыс база шак-ла ынчап барган чүве диин. Кижи ойнап-хөглеп аар дээш эвес, байыр чедирер дээш оочурлап алган улустуң көвей сөзүн дыңнап, столдар артында чалгаарап орар, чалгааравас дээш дүрген-не арага-дары ижип "эрестенип, дидимненип" алырын бодаар.

 Чүү-даа канчаар ол кудашкыларның мактанып кээрин, каш ужа салганын санаары нарын айтырыг. Бир катап чаңгыс чер-чурттуг акый меңээ: "Бисти кожуунда улус ам-даа сактып чугаалажыр, оглувустуң кудазынга шуут 52 ужа салган бис" деп мактаны аарак хөөрээн. Ол хирезинде оглу, ийи бичии опеялыг кадайындан чарлы берген, ажыл-агый-даа чок, Кызылда машиналыг халдып турар. Кадайы соңгаар хоорайда бот-өөредилге-биле өөренмишаан, ажылдап чурттап чоруур, а ийи опеяазын чажындан тура уругнуң ада-иези азырап турар. Оон бир чижек кылдыр, мээң дыка эки билирим аныяк оолдуң ада-иези база 40 ажыг ужа-биле кенин дилээн, олары улуг шайлалгага чедир безин кады чурттап чадап каан. Санаар болза ындыг чижектер оон-даа к=вей.

 Элдептиг-ле ч\ве, ч\гле улустуё караанга кончуг бай улус болуксааш, ынча к=вей дириг амытаннарныё амы-тынын чарар деп ч\ве. Чаа чуртталгаже кирип турар ажы-т=л\н\ё келир \езин бодаза, ол дээрге дыка коргунчуг ч\ве ышкажыл. Шаанда тывалар аёнап чорааш безин, тайгадан ч\гле бо \еде чиир эът кылдыр дээш чаёгыс аё адып алыр турган, кажан-даа артыкка амытаннар тынынга четпес.

 Ам болза ол эңдере аар өртектиг белектер садып, хөй-мал соп турарывыс дээрге дажаарап турарывыс ол ышкажыл. Кажан черле боданыр улус боор бис, кажан үези кээр чүве ирги? 
Ол хамык багай чаңчылдар дарга-бошкаларывыстың үлегер чижээнден база болуп турар. Бир эвес олар боттары үлегер болуп шыдавас бооп турда, бөдүүн чондан чүнү алырыл? Даргалардан дорайтаан бе дээш, бар шаа-биле өттүнерлер. Бир улуг дарганың Алдын-Булакка болган уругларының шайлалгазын чон ам-даа чугаалажыр, берип турар ужа-төжүнүң көвейин, куда төнгелек чорда кижи бүрүзүнге сунган ыдыктыг кадактар биле ужалары кайда-даа чуглуп чыдар...».

Чон аразында чидиг айтырыгны көдүрген боорга, дыка хөй улус автор-биле чүүлдүгзүнүп, боттарының хууда бодалдарын бижээн чорду.  Бо чүүлдү номчааш, дыка хөй улус катап база чаагай чаңчылдарывысты эгидип алырын бодай бээр боор дээрзинге идегеп артым.

                                               Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.

                                         (2016 чылдың август 11. №90 "Шын" солундан номчуңар.)

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.