1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ДӨРТ ЧЫЛ ЭРТИ, САКТЫ БЕРДИМ..."

Тываның Улустуң артизи Надежда Наксыл Москваның Щепкин аттыг дээди театр­ училищезинге дөрт чыл дургузунда тыва бөлүктүң куратор башкызы болуп ажылдаан. Сургуул­дары дооскан, а Надежда Куулар­овна ынак театрын­че ээп чанып келген. Де­кабрьның 9-та ол бенефис-концертин чонунга бараал­гадыр деп турар. Улуг ажыл-херектиң бүдүүзүнде артисти редакцияже чалап, бистиң корреспондентивис интервьюну алган. Ону мооң адаанда парладывыс.
– «Москвачы» апаргаш, сценаже үрде үнмээн болгай силер. Көрүкчүлериңер силерни, а силер оларны сакты берген боор силер аа, Надежда Кууларовна?
– Шынап-ла, сакты берген мен. Ажыл-амыдырал аайы-биле дөрт чыл дургузунда чуртувустуң найысылалы Москвага ажылдап-чурттаар аас-кежик меңээ таварышкан. Ону бургандан келген улуг сөң кылдыр хүлээп алдым. Улуг хоорайларга өөренип, студентилеп-даа чорбаан, Кызыл­дың уран чүүл училищезин дооскан кижиге меңээ ындыг болбас аргажок.Щепкинге өөренип турган сургуулдарым-биле кады ажылдап, олар-биле деңге хөйге өөренип алыр аас-кежиктиг болдум. Ында шупту ат-сураглыг, байлак арга-дуржулгалыг, улуг назылыг артистер ажылдап турар болгаш, чүгле сцена шимчээшкининге, чугаа культуразынга, ырлаарынга, танцылаарынга, уран чүүлдүң чажыттарынга эвес, а амыдыралчы арга-дуржулгага, кандыг байдалда канчаар алдынарын – шуптузунга өөредип турар. Yүрмек деп көөр хире чүү-даа турбас, шупту чүве ужур-уткалыг дээрзинче ында онза кичээнгейни салып турар.
– Өске национал театрлардан бөлүктер база өөренип турган боор аа?
– Ийе. Мурнуу Көрейден келген уруг­лар, марий, алтай, орус бөлүктер-биле кады бистиң сургуул­дарывыс өөренип турду. Тывадан келген болганывыс­та, төрээн чуртувустуң, тыва чонувустуң адын бедик тудар ужурлуг бис дээрзин сургуулдарымга үргүлчү чагып чордум. Национал театр­лардан келген бөлүктерниң аразындан Тываның бөлүү эң көскү, солун, онзагай бөлүк диртип турганывыска өөрүүр-дүр мен. Училищевисте бичии сценавыска доктаамал концерттерни көргүзүп, тывалар деп кымнарыл, олар кандыг езу-чаңчылдарлыг, кайы хире онзагай чонул дээрзин көргүзерин оралдажып келдивис. Ылаңгыя төрээн дылывыска ынаа­высты, аңаа чоргааралывысты бадыткадывыс. Диплом ажылы шиилерни мен бодум тыва дылче очулдурдум. Башкыларывыс ону дораан эскерип, өске национал бөлүктер бодунуң дылынга ойнап турар-даа болза, чугаа-домаанда орус сөстер, орус аян дыка хөй эскертинип турарын чугаалап турдулар. Хөөмей, сыгыт, каргыраа-биле согажалаан күүселделер кайы хире дээштиг болурун ылап билдивис. Тыва бөлүктү башкылар дыка чоргаар, төрээн дылынга ынак, езу-чаңчылдарын хүндүлээр, салым-чаяанныг деп мактаар чорду. Улугну улуг деп, бичиини бичии деп хүндүлээр өгбелеривистен дамчып келген чаагай чаңчылывыс кымнарның-даа аразынга өөренип, ажылдап, чурттаарының ак оруун­ ажыдып чоруурунга канчап өөрүвес боор, Ынчангаш өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын, чагыгларын ыдыктап сагып чоруурун катап-катап угаадырын кызыдар чордум. Ырак черге чорааш, кижи чуртун кажангызындан-даа артык үнелээр, чор­гаарланыр, чаныксаар.
Москвада Тываның Төлээ чери-биле дыка сырый харылзаалыг турдувус. Шагаа ба­йырлалдарында чараш утка-шынарлыг оюн-тоглаавысты бараалгадыры чаңчыл апарган турду. Ада-чурттуң Улуг дайынының музе­йинге оюнувус көргүстүвүс, «ЭтноЭКСПО»­ делгелге үезинде база. 
– Тываже чанып келгеш, Москвада арткан колле­галарыңар-биле харылзажып тур силер бе?
– Башкыларывыс, коллегаларым-биле доктаамал харылзажып тур мен. Олар база доозукчуларынга кандыг дуза херегин айтырып, аныяк артистер бажың-балгат-биле хандыртынган бе дээрзин сонуургап, сагыш човап турлар. Мен бодаарымга, щепкинчилер театрның ажыл-амыдыралында үлүүн киириштирип эгелей берген. Амдыызында оларның аажы-чаңынга, ажыл-ижинге-даа хамаарыштыр багай сөстер дыңнавадым. Ол-ла хе­вээр уламчылаар болза-ла эки.
– Силер-биле аңгы-аңгы уран номчулга мөөрейлериниң жюризинге кады ажылдап-даа чордувус. Чоокта чаа «Тыва – бистиң өргээвис» фестивальдың жюри даргазынга ажылдаан болгай силер. Түңнел үндүрери берге болган бе? Бот-тывынгыр артистеривистиң ажылдарын сонуургадыңар бе?
– Аажок сонуургадым. Бо удаада фес­тивальга кожууннардан чыып каан бот-тывынгыр артистер эвес, а тодаргай бир суур, суму, арбан, кудумчу аайы-биле фес­тивальга киржир эргени чаалап алганнар кээп киришкени дыка солун болду. Кайгамчык чүүл – тыва чоннуң медерелиниң, делегейже көрүжүнүң, уран чүүлче көрүжүнүң, ниити культу­разының бедээни. Бодумга база бир чаа чүүлдү ажыдып, чурттакчы чоннуң уран чүүлге сонуур­галы төнчү чок-тур дээрзинге ылап бүзүредим. Ынчангаш Тыва чуртум, тыва чонум дээш чоргаарланып, амырап олурдум. Жюриге аңгы-аңгы угланыышкын аайы-биле тускай мергежилдиг кижилер-биле ажылдаан болгаш, түңнел үндүрерде, бергедээшкинге-даа таварышпадывыс. Коллектив бүрүзү жанрлар аайы-биле оюнун көргүстү, сценарийни бижээни, режиссуразын тургус­каны-даа эки-дир. Ынчалза-даа теве-хаяжылар черле бир баш ажып турары илдең болду. 
– Надежда Кууларовна, даарта, декабрь 9-та көрүк­чүлериңерге бенефис-концертиңерни бараалгадыр деп турар-дыр силер. Декабрь 9 төрүттүнген хүнүңер болгай, мугур харлап турар силер, байыр чедирерин чөпшээреп көрүңер. Бодуңарга дыка чараш белекти кылырыңар ол-дур аа?
– Четтирдим. Мугур хар­лаар, чырык черге төк кээп дүжүп төрүттүнген хүнүм-дүр, ийе. Ол хире хөй чылдар эрте бергенин кижи эскербес боор-дур. Адаар­га, дыка хөй, ол хире назы чеде берген мен деп бодавас-тыр мен. Авам-ачамның мени чырык черге чаяап, бодаратканы дээш, авам-ачам ачызында соом салгаар ажы-төлдүг, уйнуктарлыг болганым дээш, оларымга мөгейип, оран-таңдымга аъш-чемим дээ­жизин, ак сүдүм чажып, тейлеп чор мен. Мугур харымны хүндүлеп, эш-өөрүм, чонум-биле уткуур бодап тур мен.
Дөрт чыл сценаже үнмеске, ооң түңнели эскертинип кээр чүве-дир. Сценаже үнери дээр­ге хүн бүрүнүң ажылы ышкажыл, ынчан арга-дуржулга кээр. Көрүкчүлерим менден хөйнү манап тур боор деп  бодап келгеш, дүвүреп, хөлзеп тур мен. Оларны хомудатпазы-биле база четтиккеним шаам-биле бараан болур бодап тур мен. Артист эш-өөрүм база киржир болган улус.
– Тыва театрга бенефис эгелээн бир дугаар артист Надежда Наксыл деп билир кижи мен, часпаан боор мен аа, Кууларовна?
– Аа,ийе. Ынчан бир дугаар бенефизимни Санкт-Петербургтуң театр академиязынга өөренип турган тыва сургуулдарывыска ачы-буян чедирилгези кылдыр эрттирген мен. Ынчан директорувус Каң-оол Тагаланов турган. Концерттен кирген акшаны сургуул­дарже чоруткан бис. Ол сургуул турган оолдар, кыстар ам мээң коллегаларым апарган. Оларның ийи­зи Тываның Улустуң артизи, бежи Тываның алдарлыг артизи апарган-на болгай.  
– Надежда Кууларовна, оглуңар Андрей силерни кырган-ава кылып, оол, кыстыг болган. Уйнууңар Арлеа­на силерни ийи дакпыр кырган-ава (прабабушка) болдуруп, база өпеяалыг болганын билир мен. Ам «москвачы» уйнук  төрүттүнген деп дыңнадым ийин…
– Ындыг-ындыг. Аныяамда уруум, оглумну-даа орта өстүрбээн, байгы гастрольдап-ла чоруп турган кижи-ле болгай мен. Авам, угбам суглар дузалажып. өстүрүшкен. Уйнуктарымны-даа оглум, кенним боттары өстүрүп алганнар. Уйнуктарым Арлеана биле Темир­лан Москвада чаңгыс университетте өөренип турлар. Бо «москвачы» бичии өпеяа (оглумнуң оглу) өзүм-баарымны чылыдып, мени езулуг таалатканы ол. Мынчалдыр бурган авыралында ажы-төл өзүп, өктереп турар ийин.
– А чоок эштериңер силерни кырган-ава дээр хамаанчок, куда дүжүрериңерни  манап чоруур-ла болгай…
– Оо, мени ынчаар көрүп ту­рар болза, өөрүнчүг-дүр, ам-даа шору хевирлиг-дир мен аа (каттырар.ред.).
– Надежда Кууларовна, «Шынның» улуг өңнүү болгай силер. Чараш но­велла­­ларыңарны номчукчуларывыс сактып ор боор. Ам чогаал бижип тур силер бе?
– «Шын» солун дээрге авам-ачамның номчуур солуну деп бичиимден-не билир турган мен. Ам-даа республикада эң деңзигүүрлүг солун деп санап чоруур мен. Бодум «Шын» солуннуң арыннарынга чүве бижий бээр мен деп безин бодавайн-даа чораан мен. Шорбажылап алган чүүлдеримни парлап турар апаар­га, хей-аът кирип, бижиттинип турар апарган-на болгай мен. Ол дээш улуг солунга, ооң ажылдакчыларынга өөрүп четтиргенимни илередип олур мен. 
Чай чок артисти үр тударга эпчок болгай, бо орта байыр­лаштывыс. Н.К. Наксылдың «шорбажылап» алган чүүлдерин чоорту номчуй-ла бээр боор бис.Амдыызында ол телефонунга бижип алгаш чорааны каш одуруг­ларын арттырып кагды. Ыракта болзуңарза, ону солунувустан сонуургап номчуңар, а Кызылда болзуңарза, театрже, ооң бенефизинче маңнажыптаалыңар.
 Светлана БАЛЧЫР 
чугаалашкан.
 
БОДАЛДАР ОДУРУГЛАРЫ
Москвада орай дүне.
Мээң чуртумда даң бажы.
Шактар куржагларынга
Шак мынчаар алзыпкан
Удуур өйүм уттупкан,
Агаарда астына берген…
Бодалдарым-биле мен.
* * *
Май айда, Майда аан
Маңган ак хар чаап тур.
Чаа Чыл бүдүүзүнде дег,
Сарынналып канчаарым ол.
* * *
Ботка болчур бодалдарым, бодараңар!
Сеткилимде аарышкыны сергедиңер.
Боттанып кээр күзелдерни  бүдүрүңер.
Сергедип кээр өөрүшкүден кыйгырыңар.  
* * *
Хады, чаъзы катай келгеш,
Канчаар аажок сооп келди.
Харыксыранчыг күс-түр,күс.
Сарынналдыр ийлээр чыгыы
Сагыжымда, бодалдарда
Чаныксанчыг чуртум-дур, чуртум.
* * *
«Кижи сеткили чылда  ийи катап аңдарлыр:
Күзүн бүрүлер саргарып турда,
Чазын бүрүлер ногаарарып турда» деп,
Кырган-авам сагындырып  чораан чүве.  
       Надежда НАКСЫЛ.
Москва. 2016 чыл.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.