1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДЫКА-ЛА АЖЫКТЫГ ТӨЛЕВИЛЕЛ

Эң баштай «Инек – чемгерикчи малым» деп социал­ төлевилелди эгелээр дуга­йында республика баштыңы Шолбан Кара-оол 2016 чылда Дээди Хуралга айыткалынга дыңнаткан. Оон бээр ийи чыл эрткени бо. Ол үе дургузунда төлевилелди боттандырарынга 22,9 млн. рубльди чоруткан, ооң санында инек садып алырынга – 21, 7 млн. рубль, малдың камгаладылгазынга – 1,238 млн. рубль үндүртүнген.
Бызаалыг инектерни эвээш орулгалыг болгаш хөй ажы-төлдүг 619 өг-бүле алган. Оларны сумуларның ниити чыыш хуралдарынга шилип бады­лаан. Бо өг-бүлелер 2436 бичии уругларны өстүрүп кижизидип турарлар.
Ук төлевилелдиң сорулгалары: хуу дузалал ажыл-агыйын хөгжүдери, боттарының бүдүрген продукциязы-биле өг-бүлелерин хандырары, аъш-чеминиң шынарын экижидери, азырадыкчы хөөн тургуспайн, харыысалгалыг болуру. Ынчангаш бо сорулгаларны чедип алырда, төлевилелде киржип турар өг-бүле бүрүзү-биле социал керээ­ни чарган. Ол езугаар аныяк өг-бүле алган малының бажын көвүдедир, таваржып келир бергелерден уштунар дээш боттары шимченип хөделир ужурлуг. Төлевилелдиң киржикчилеринге өг-бүлеге, уругларга социал дуза төптери, чонну ажылга хаара тударының төптери, тус чер бот-башкарылгазының органнары болгаш өске-даа организациялар, албан черлери дузалажыры көрдүнген турган. 
Амыдыралында берге байдалдарга таваржы берген кижилерге тааржыр ажылдарны тып бээринге, ооң санында мал ажылынга тургустунуп алырынга чонну ажылга хаара тудар төптер дузалажып, профессио­нал өөредилгелерни чорудуп, элээн хөй хемчеглерни ап турар. 2017 чылда 130 кижини ажылче киирген, чонну ажылга хаара тудар төптерни таварыштыр 3 кижи өөренип алган. Губернатор төлевилелдиң киржикчилериниң 371 уруун чайгы кадыкшылга лагерьлеринге дыштандырган.
«Инек – чемгерикчи малым» деп социал төлевилелде киржип турар улустуң берге чүүлдери чүл дээр болза, мал кажааларын база мал чеминиң кажааларын тудуп алыры, бар тудугларны септеп алыры. Төлевилелдиң киржикчилери ийи чыл иштинде 331 кажааны тудуп кылганнар. Олар 2017 чылда 399 бызааны, 2018 чылда – 122 бызаа алганнар. Эрткен ийи чылда инек бажының хораары 5,3 хуу болган азы 33 баш инек өлген. «Согласие» деп камгаладылга компаниязын таварыштыр 17 башка акша эгидилгени кылдыртып алган, а арткан хорамча-когаралга хамаарыштыр камгаладылга компаниязынга документилерни чыып берип турарлар.
2018 чылда «Инек – чемгерикчи малым» деп социал төлевилел уламчылаар, респуб­лика бюджединде аңаа 9,250 млн рубльди көрүп каан. Бо төлевилелге хөй ажы-төлдүг орулгазы чегей 250 өг-бүле киржир. Төлевилелге киржир улустуң даңзызын 2018 чылдың апрель 5-те Тыва Чазактың чанында тургустунган албан черлериниң аразында комиссия бадылаан.
Төлевилелдиң кайы хире чоруп турарын ТР-ниң күш-ажыл болгаш социал политика яамызы сайгарып, түңнеп көрген. Ол анализтен алырга, социал албан черлери, тус чер бот-башкарылга органнары база төлевилелдиң киржикчилери боттары сырый харылзажып, демниг хөделгени илдең. Аңаа киржиксээр кижилерниң саны өзүп көвүдеп турары төлевилелдиң эки салдарлыын, түңнелдиин бадыткап турар. ТР-ниң Чазаа 399 көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелеринге болгаш хууда дузалал ажыл-агыйларынга бызаалыг 619 инек садып алырынга дузалашкан. Ынчап келирге чегей орулгалыг аныяк өг-бүлелер адрестиг дузаны алган, ажылга чединген болуп турар. 
Бир өг-бүле инээнден хүнде ортумаа-биле 4,8 литр сүттү саап ап турар, ону санап үндүрерге, чыл дургузунда 876 литр (365 хүн х 4,8 л. = 876 литр). Эң-не хөй сүт-саан Таңды, Сүт-Хөл кожууннарда. Бо улустан хүнде 12 литр сүт саап ап турар 18 өг-бүле сүттен кылган продукциязының артыкшылдыын дужаагаш, хүнде 515 рубльди ажылдап ап турар (1 л. сүт –  65 руб., 300 гр. сметана – 200 руб., 1,5 л кефир – 100 руб., 0,5 кг творог – 150 руб.). Ынчап келирге чыл дургузунда сүт продукциязындан орулга 100 муң рубль чеде берип болур-дур.
Россия Федерациязының Чазааның 2013 чылдың январь 28-те бадылап кааны чугула херек продуктулар бөлүүнүң дугайында доктаалын езугаар улуг кижи бир чылда 90 литр сүт, бичии уруг –137,4 литр сүт ижер ужурлуг. Ынчангаш сүт болгаш оон кылган чемнер аймаан кижилер нормазынга чедир ишкен-чигген турары чугула. Сүт дээрге хүн бүрү хереглелдиң чеми-дир. А инек алган аныяк өг-бүлелер сүт, творог, сметана аймаан нормазынга чедир кылдыр чип турары ада-иениң, ажы-төлүнүң кадыкшылынга кончуг эки болуп турары билдингир.
Оон аңгыда бо төлевилелдиң херек кырында боттанылгазы бүгү талазынга чаагай салдарлыг дээрзинде маргыш чок барымдаа: ооң ачызы-биле тодуг-догаа чурттаар, акша-төгерик ажылдап алыр аргалыг, уруг-дарыгны күш-ажылга өөредир, социал харыысалга деп чүвени медереп билир, азырадыкчы хөөнге алыспас дээш оон-даа өске. Шынап-ла, дыка-ла ажыктыг төлевилел. Ону ам-даа сайзырадып хөгжүдери чугула дээрзи билдингир.
Надежда Эргеп.
 ТР-ниң күш-ажыл яамызының материалынга үндезилээн.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.