1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДИРИГ ХӨГЖҮМ САЙЗЫРАЗЫН!

Чаарттынган клуб.
 
Тес-Хемниң төвү Самагалдайның асфальтылаан төп кудумчузун дургаар дорт халдып бадарга-ла, аразы 3 километр черде ат-алдарлыг муңчу малчыннар, сураглыг эртемденнер, чурукчулар чурту Белдир-Арыг сумузу бо-ла болгай. Тес-хемчилер ол сумуну Чыргаланды азы Чодураа деп-даа адаар. Ооң төвүнде онзагай чараш көстүр улуг өргээ бар. Ол дээрге Сергей Ланзыы аттыг Көдээ культура бажыңы-дыр. Эрткен вектиң ортан үезинде-ле туттунган клубтуң эргижирээн оран-савазынга эрткен чылын улуг капиталдыг септелгени кылган. “10 көдээ клубтар” деп федералдыг программаже Белдир-Арыгның клуву киргенинге тес-хемчилер өөрүп турар. Республиканың 10 көдээ клубтары бо программаже киргеш, беш клубка капиталдыг септелгени кылдырган, а артканы чаа оран-савалыг болган. 
С. Ланзыы аттыг Культура бажыңының серизинден эгелээш соңгаларын, шалазын, эжиктерин, дээвиирин шуптузун чаарт­кан. Ол ышкаш “Чаңгыс демниг Россия”­ партияның “Россияның көдээ культура бажыңнарын дериири” программазы-биле сцена көжегелеринге, аппаратурага база 150 олуттуг сандайларга чединген. 1956 чылда-ла туттунган эрги оран-саваның серизи эргилээш, дээвииринден дамдылаар, соок турган болза, ам байдал экижээн — чылыг, чырык, чаа эт-септиг, ажылдаарынга, дыштанырынга эптиг. Ол дээш Культура бажыңының коллективи, чыргаландыжылар канчаар-даа аажок өөрүп турар дээрзин клубтуң эргелекчизи Раиса Кундуевна Соян дыңнатты. Культура бажыңында амгы үеде 9 кижи ажылдап турар: эргелекчизи, уран чүүл удуртукчузу, хөгжүм удуртукчузу база техниктиг ажылчыннар. 
Көдээ клуб чүгле концерт, оюн-тоглаа, чыыштар эрттирер чер эвес, чаштарның, школачыларның, ада-иелерниң чыглыр өөредилге төвү апарган. Ында 17 аңгы-аңгы бөлгүмнерде 123 школачыларны, аныяктарны М.К. Күнзет, А.О-Х. Артына, Р.К. Соян, О.М. Сиилек, М.С. Ламажап олар танцы-самга, ырлаарынга, хөгжүмнүг херекселдерге ойнаарынга, аргыттынып-дааранырынга, аэробикага, туризмге өөредип турарлар. Бо бүгү шупту халас.
С. Ланзыы аттыг Культура бажыңынга чүгле сумунуң эвес, кожууннуң улуг-биче хемчеглери эртип турар. Ооң чижээнге, сентябрь 28-те “Күскү Калдак-Хамар” деп республика чергелиг ыры-хөг­жүм ансамбльдериниң аразынга дириг хөгжүмнүң II дугаар мөөрейин адап болур. Тес-Хемниң каалама оруу Калдак-Хамарның 80 чылдаанынга тураскааткан мөөрейге ыраккы Тожудан безин чогаа­дыкчы коллектив келген дээрге кайгамчык. Нии­тизи-биле дириг хөгжүмнүң мөөрейинге 7 кожууннуң чогаадыкчы коллективтери киришкен. 
Тес-Хем кожууннуң ыдыктыг чер­лериниң­ бирээзи – Калдак-Хамар. Мөө­рейни эгелээр мурнунда, залга чон чыглып келирге,­ кожууннуң ат-алдарлыг хоо­чуну Иван Максимович Сувандииниң Калдак-Хамар оруунуң төөгүзүн та­йыл­бырлаан видео­ сюжедин экранга көргүскен. 80 чылдар­ бурунгаар Калдак хемниң унун дургаар чоннуң кылган оруу Тываның төөгүзүнде балалбас онзагай исти арттырган.
Калдак-Хамар артын-сынын
Казып алза, аштап алза.
Каң-на демир чычаан мунгаш,
Хала чокка халдып орза...
дээн сөстерлиг улустуң ырызы-биле мөөрейни эгелээн. Мөөрейниң негелдези езугаар бөлүк бүрүзү Тес-Хем дугайында болгаш боттарының репертуарындан ийи ырыны күүседир. Ырак-узактан келген аалчыларын хүндүлээни-ле боор, бир-ле дугаарында Тожунуң “Казыргы” бөлүү үнүп келген. Олар бир дугаарында тыва улустуң ырызы “Калдак-Хамарны” күүсеткеш, ийи дугаарында  көдээ көрүкчүлерге (залда хөй кезии хоочуннар) дыңнаары арай-ла аар 70-80 чылдарда сураглыг британ “Queen» (Куин) деп рок-бөлүктүң ырызын күүсеттилер. “Куинниң” солизи Фредди Меркьюриниң ырлаар сураглыг ырызын рок, поп хөгжүм фанаттары магадап дыңнаар боор ийин, а анаа бөдүүн мен ышкаш дыңнакчыга, ону хүлээп алыры  езулуг-ла бөлүктүң адынга дүгжүр “казыргы” ышкаш дүвүренчиг болду. Дараа­зында Каа-Хемниң Дерзиг-Аксындан “Сүлде” бөлүү тыва улустуң бурун ырызы “Самагалдайны” дириг хөгжүм аяны-биле онзагай күүсеттилер. 1988 чылда-ла тургустунган бо бөлүктү езулуг профессионал хөгжүмчүлер деп болур, оларның оюн-көргүзүүн көрүкчүлер изиг-изиг адыш часкаашкыннары-биле хүлээп алдылар. Ансамбльдиң солизи, бас гитарага ойнавышаан ырлаар Эдгар Монгуштуң, соло гитарага Адыгжы Монгуштуң, а көрүкчүнүң эң-не үнелелин алган ритм гитарист Шолбан Ондарның күүселдези онзагай болган. 
Дараазында Чөөн-Хемчиктен “Челээш” ыры-хөгжүм ансамбли “Чурттаксанчыг мээң суурум Белдир-Арыг” деп ырыны, Таңдының “Суг-Бажы” бөлүү “Калдак-Хамарны” бараалгаттылар. Өвүрден “Өлчей” бөлүүнүң солизи Мерген Куу­лар “Көгейимни” деп ырыны каргы­раалап, хөөмейлевишаан, кончуг чараш күүсетти. Тес-хемчилер ынак ыраажызы Аяс Данзырынның сураглыг ырын магадал-биле дыңнааннар.
“Таңды-Уула” мөөрейиниң каш чыл улай дээди шаңналының эдилекчилери, тес-хемчилерниң, ылаңгыя чырга­ландыжыларның ынак бөлүү “Дамырак” үнүп кээрге, чаңгыс чер-чурттуглары улуг өөрүшкү-биле уткуп алганнар. “Дамырактың” барабанчызы Мерген Ламажаптың бодунуң бижээни “Узун Тезим” деп тааланчыг ырызын көрүкчүлер улуг магадал-биле дыңнааш, диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле үдээн. 
“Күскү Калдак-Хамар” мөөрейниң эң-не сөөлгү киржикчилери хып дээн аныяк оолдар, кыстардан тургустунган Чеди-Хөл кожууннуң “Сайзырал” бөлүү болган. Олар чоокта чаа “Yш аккорд” деп республика чергелиг мөөрейге дээди шаңналды алган. «Сайзырал»  Аяс Данзырынның репертуарындан “Тес-Хемим, Шара-Нуурум” биле боттарының репертуарындан “Тыва кижи аътка ынак” деп ырызы-биле мөөрейни доосканнар. 
Мөөрейниң организакчылары деткикчилеринге база дириг хөгжүмнү, ыры-хөгжүм ансамбльдерин диргизип, шимчедир дээш ажылдап чоруур идепкейжи, бо мөөрейни хөгжүм үделгези-биле дуза­лаан “Сүлде” бөлүүнүң хөгжүмчүзү Шолбан Влади­мирович Ондарга өөрүп четтиргенин илереттилер.
Жюри кежигүннери тиилекчилерни илередип турар аразында, киржикчи ансамбльдер боттарының репертуарларында ынак ырылары-биле көрүкчүлерни чалгаартпайн хөгледип турду.
Чеди кожууннуң хөгжүмнүг, ыр-шоор­луг мөөрейиниң түңнелинде “Күскү Калдак-Хамарның” дээди шаңналын Каа-Хем кожууннуң “Сүлде” бөлүүнге тывыскан. Бирги, ийиги, үшкү чергениң лауреаттарынга “Сайзырал”, “Челээш”, “Дамырак” ансамбльдери тергиидээн. I, II, III дипломант аттарга “Өлчей”, “Казыргы”, “Суг-Бажы” бөлүктери төлептиг болганнар.
Өвүрден Эрес Монгуш “Тулган аранжировщик”, ол-ла кожуундан Мерген Куулар “Эң эки вокал”, Таңды кожууннуң хөгжүмчүзү Мерген Норбу “Тулган гитарист”, Чөөн-Хемчиктен Вадим Лаа “Тускай стиль”, Каа-Хемниң хоочун хөгжүмчүзү Эдгар Монгуш “Тулган бас-гитарист”, Тожудан Альберт Монгуш “Эң эки ударник” деп аттарга шылгарааннар.
Эрткен чүс чылдың 70-80 чылдарында ышкаш сөөлгү үеде көдээ черлерде ыры-хөгжүм ансамбльдери катап тургустунуп, республика чергелиг, чижээлээрге, “Yш аккорд” дээн ышкаш мөөрейлер эрттирип турар апарганы онзагай. Ол дээрге-ле хөгжүмге ынактарның, салым-чаяанныг аныяктарның дириг хөгжүмге сонуургалы улгадып турарының демдээ-дир. Ыры-хөгжүм ансамбльдерин сайзырадыр, тыва эстрадага чаа аттарны илередири, салым-чаяанныг аныяктарны деткиири база дириг хөгжүмнү чон аразынга нептередири – бо мөөрейлерниң кол сорулгазы.
“Сөөлгү үеде дириг хөгжүм сайзырап эгелээн. Ынчангаш улуг концерттерге фонограмма-биле ойнаар чорук чидер боор дээрзинге бүзүреп тур мен. Бо хүн ховар хүннү эрттирдивис. Келген аалчыларывыска четтиргенивисти илередип тур бис. Хөгжүмге ынак, уран чүүлге бердинген улус ырак-узак орукту тоовайн кээп киржип турары өөрүнчүг-дүр. Дириг хөгжүм сайзыразын!” – деп,  Тес-Хем кожууннуң культуразының хоочуну, Белдир-Арыгның культура бажыңының эргелекчизи Раиса Соян аалчыларын үдеп тура, өөрүшкүзүн илеретти.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.  

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.