1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДАМЧЫДАРЫНГА БЕЛЕН

Андрей  Биче-оол  Калдар-Доруг  дээр  аъды-биле.

 

Бии-Хем кожууннуң Аржаан сумузунда “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп гурбернатор төлевилелин өске кожууннар-биле бир деңге чедиишкинниг боттандырып турар.

Аржаан суурдан ырак эвесте Үш-Тей деп черде Андрей Биче-оол биле Айы­раана Севектиң кыштаанга чедип, оларның-биле ужураштым. Аныяк малчыннар тус чер чагыргазының аңгылап берген черинде 6х6 дөрбелчин метр чурт­таар бажыңны, кажаа-хорааны тудуп ап, электри хандырылгазын бээр генераторну боттары садып алган. Олар “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” деп гурбернатор төле­вилелиниң 2016 чылдың киржикчилери.

Аныяк малчыннар бо чылын 200 баш төрүүр хойга онааштыр 120 хураганны онча-менди доруктуруп алган. 2018 чылдың киржикчилери Борис биле Алуна Сүрүнчүктерге 200 баш төрүүр хойну дамчыдарынга беленин Андрей чугаалады. 

Бо хүнде кудук казып, суг үндүрүп алыры – чугула айтырыгларның бирээзи. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының үндүрүп берген акшаландырыышкыны ажылды доозарынга четпейн барган. Чоокку үеде аныяк өг-бүле чээли ап, кудукту казып алырын планнап алган. Боттарының хереглелинге ажыглаар сугну суурдан чиик автомашиназынга сөөртүп ап турар. Мал-маган суггадының талазы-биле байдал таарымчалыг, кыштагдан ырак эвесте Уюк хем агып чыдар. 

 “Тываның Чазаа биске бо хире улуг деткимче көргүзүп турда, хүн бүрүде тургустунуп келген айтырыгларны боттарывыстың күжүвүс-биле шиитпирлеп алыр бис” – деп, Андрей биле Айыраа­на бүзүрелдии-биле чугаалады. 

Аныяк малчыннарның Ар­жаан суурда бода малы база бар. Суг айтырыы шиитпирлеттине бээрге, инектерин чанынче эккеп алыр деп турар. Кыштааның девискээринде картофель тарыыр шөлдү аңдарып алганын эскердим. Олар эрткен чылын 3 шоодай картофельди тарааш, 15 шоодай дүжүттү ажаап алган.

Аът тыва эр кижиниң хой кадарарда улуг дузалакчызы. Андрейниң Калдар-Доруг дээр аъды ону бадыткап турар. Өг-бүлениң эр ээзи хоюн кадарарда, даң хаяазы-биле деңге тургаш, хат, чаъс-даа дивейн, одарга хүнзээр. Хой кадарып турар үеде хураганнар төрүттүнүп келирге, малчын оларны инчеекке камныы-биле суккаш, кыштаанга эккээр. 

Өгнүң эр ээзи бичиизинден тура Малиновка деп чараш аттыг черде акызы Леонид Чамзырынның аалынга мал аразынга өскен болгаш, арга-дуржулгалыг. Малчын кижиниң ижи чымыштыг-даа, берге-даа деп ол эки билир.

Айыраана Эрзин кожуун­нуң Мөрен сумузундан. “Ада-ием малчыннар. Мында 2012 чылда келин болуп келдим. Малды аргалыг болза туда азыравайн, одарладыр болза эки. Ынчан хой семис болур” – деп, ол чугаалады. 

Андрей Биче-оол биле Айы­раана Севектиң уруглары Ар­жаан суурда кырган ада-иезиниң бажыңында чурттап, уруглар сады барып турар. Улуг уруу Диа­на 5 харлыг, хеймер оглу Дүгер 3 харлыг. Дыштаныр хүннерде олар ада-иезинге дузалажып, мал оолдаар чымыштыг үеде хураганнар эмискиктээрлер. 

Кышты хүр ажары-биле 30 тонна сигенни белеткеп алган. Малдың чыл­гаар дузу база четчир. Тей ажыр хоочун малчын Борис Тюлюш аныяк малчынга арга-сүмезин кадып, бот-боттарын  удур-дедир карактажып чоруур. 

Кожуун, суму чагыргалары, арат ажыл-агыйының баштыңы Александр Инюткин, ажылчын коллективтер, мал эмчилери, көдээ ажыл-агый специалистери кыштагга удаа-дараа кээп, деткип турар. 

Малды чылдың дөрт эргилдезинде дыштаныр шөлээ чок кадарарынга, чүгле эрес-кежээ кижилер тааржыр. Андрей Биче-оол биле Айыраана Севектиң бурунгаар көрүштүг өг-бүлези малчын мергежилинге бердинген аныяктар. Мал малдаарынга бүгү таарымчалыг байдал тургустунган болганда, чүгле кызымаккай ажылдаары арткан. 

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Авторнуң  тырттырган  чуруктары. 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.