1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДААРТА, ОКТЯБРЬ 5 - БАШКЫ ХҮНҮ

Хүндүлүг башкылар, өөредилгениң хоочуннары болгаш башкы 
ажылынга хамаарылгалыг 
кижи бүрүзү!
Профессионал байырлалыңар – Баш­кылар хүнү-биле сеткилимниң ханызындан байыр чедирип тур мен. Бо байырлалды бүгү улуска хамааржыр деп болур, чүге дизе бистиң кижи бүрүзү кажан шагда өөреникчи болуп, ынак башкыларлыг чораан болгай. Бо хүнде дагдыныкчы башкыларынга ханы өөрүп четтириишкин илереткен сөстер чайгаар-ла тыптып төрүттүнер боор оң.  Бичии уругларга башкылар кайда буян, а кайда хора, чүү эки, а чүү багай деп амыдыралда ак-кара чоруктар деп билииш­кинни бээр баштайгы кижилер болур. Уругларның кылган багай чоруктарын боттары миннип харыылаар кылдыр өөредип, делегейниң бүгү «өң-баазынын» көргүзүп, өөреникчилериңерниң кым болуп өзүп келирин болгаш оларның канчаар чурттаарын шын айтып, сүмелеп берип чоруур силер. Бистерни силер, эргим, ынак башкыларывыс, канчаар кижизидип өөреткен силер, бистер шупту ол-ла хевээр өзүп келир бис.
Улуг харыысалга, угаан болгаш күш-шыдал чарыгдалы, сагыш-сеткилден күжениишкиннер ол бүгү талазы-биле улуг күш-ажыл – башкыларныы. Силер ышкаш, башкы ажылынга бараан болган ада-ием таварыштыр ооң үнезин эки билир мен. Ынчангаш республиканың хире-шаа-биле силерниң амыдыралыңар мергежилдиң бедик деңнелинге дүгжүр кылдыр, бүгү-ле болгу дег чүүлдерни кылырын оралдажып турар бис. Чаа-чаа эптиг, таарымчалыг школаларны тудуп, силерниң акша-шалыңнарыңар көвей болзун дээш кызыдып, янзы-бүрү чиигелделер-биле дузалажып, профессионал өзүлдеге таарымчалыг байдалдарны тургузуп турар бис. А ол күжениишкиннер халас барбас – башкылар каттыжыышкыны чедиишкиннер-биле республикага харыылап турар, ол кижи бүрүзүнге көскү – күрүне шаңналдарындан эгелээш, чылдан чылче өзүп турар уруглар санынга чедир. Олар школа соонда училище болгаш дээди өөредилге черлеринче дужаап кирип, соонда барып төрээн Тывазын сайзырадыры-биле сорулгаларны хүлээнип алырынга белен тускай мергежилдиг специалистер апарып турарлар.
«Башкы» деп тыва сөстүң «учитель» деп сөстү илередиринден аңгыда, «баштайгы», «башкарыкчы» деп сөстерни илередип турары анаа-ла таварылга эвес. Башкылар дээрге кижилерниң кымдан артык ханы хүндүлээр, дөмей болуксаар кижилери болуп чораан болгаш ам-даа ындыг хевээр. Чоннуң ындыг улуг хүндүткелин башкыларның чаалап алганы чөптүг деп санаар мен.
Эргим башкылар, силерниң чаагай сеткилдиг күш-ажылыңар болгаш шилип алган мергежилиңерге бердингениңер дээш сеткилимден өөрүп четтиргеним илередип тур мен. Чыл санында-ла салым-чаяанныг, кызымак өөреникчилер немежип, ол ышкаш мергежилиңерниң чаа-чаа бедик чадалары силерге чагыртыр болзун! Силерге быжыг кадыкшылды, амыдырал-чуртталгаңарга менди чаагайны, бүгү-ле эгелээшкиннериңерге чедиишкиннерни күзедим!
Тыва Республиканың 
Баштыңы Ш. КАРА-ООЛ.
* * *
Хүндүлүг башкылар!
Тыва Республиканың Дээди­ Хуралының (парламентизиниң) өмүнээзинден даарта, октябрь 5-те, Башкылар хүнү-биле силерге изиг байыр чедирерин чөпшээреп көрүңер! 
Башкылар хүнү — эң-не хүндүткелдиг болгаш өөрүшкүлүг байырлалдарның бирээзи. Башкы кижи уругга эртем-билиг дамчыдып бээринден аңгыда, өөреникчиниң мөзү-шынарын, келир үезин хевирлеп тургузар. Кижи бүрүзүнүң чашкы, элээди-даа үелеринде ындыг кайгамчык дагдыныкчы барынга өөрүүр бис.   
Чылдың-на октябрь 5-те башкыларның бедик харыысалгалыг, чымыштыг ажы­лын­га бистер мөгейип, чылыг-чымчак сөстер, байыр чедириишкиннери-биле оларга өөрүп четтиргенивисти илередип чоруур бис.
Амыдырал бистиң шуптувусту чаа-чаа билиглерни, аргаларны дилеп тыварынче хүн бүрүде албадап турар. Амгы үениң аайы-биле башкыларның ажыл-чорудулгазы база нарыыдап, өөредилгениң эң-не бедик шынарлыг технологияларын чедингир, билдингир болгаш таарымчалыг кылдыр ажыглаарын негеп келген. Байлак дуржулгалыг хоочуннарның, чаа чүүлдерге чүткүлдүг аныяк башкыларның демниг күжениишкиннери бистерни бо сорулгага чедирип шыдаар дээрзинге чигзиниг турбас.   
Силерге шилип алган мергежилиңерге шыдамык болгаш шынчы чорукту, келир үениң салгалын өөредиринге болгаш амыдыралга чаңчыктырарынга чогаадыкчы чедиишкиннерни, каң дег кадыкшылды, аас-кежикти болгаш бүгүдеге чаагай чорукту күзедим.  
Байырлалыңар-биле, хүндүлүг башкылар!
Хүндүткел-биле,
Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) 
Даргазы К. Даваа.
 
* * *
Эргим башкылар!
Профессионал байырлалыңар – Башкылар хүнү-биле сеткилимниң ханызындан байыр чедирип тур мен!
Боттарының ажыл-херээнге бердинген эвилең-ээлдек, сагыш човангыр дагдыныкчыларывыс – бисти өөредип кижизиткен башкыларывыс дугайында бүгү чуртталгавыста сеткиливистен өөрүп четтирип, чылыы-биле сактып чугаалаар бис. Оларның чаагай сеткилдиг удуртулгазы-биле боттарывысты болгаш долгандыр турар кижилерни шинчилеп көрүп, билиглер делегейинче шымнып кирип, амыдыралга чугула ханы билиглерниң баштайгы кичээлдерин алган бис.
Башкы – ол анаа-ла бир мергежил эвес, а езулуг салым-чаяан, бедик хү­лээл­ге, улуг харыысалга. Шынап-ла, башкының ажылындан, ооң шынчы, ак сеткилдиинден, бедик профессионал билиинден уругларның кижизидилгези болгаш өөредилгези хамааржыр, а олар дээрге бистиң улуг күрүневистиң келир үези болгай. Башкы кижи аажок шыдамык, уругларның сеткил-хөөнүн кичээнгейлиг эскерип билир, кандыг-даа байдалдарда уругларга ажыктыг сүмелерни берип шыдаар, бергелерни ажып эртеринге болгаш шын шиитпир хүлээп алырынга дузалаар оларның чоок өңнүү болур ужурлуг.
Бо хүнде өөредилгениң мурнунда шыңгыы сорулгалар бар. Күрүне баштыңының демдеглээни мурнады шиит­пирлээр ужурлуг угланыышкыннарның аразында уругларны өөредип кижизи­дериниң чаа арга-хевирлерин ажылдап кылыры, чаа-чаа өөредилге технологияларын нептередири дээш өске-даа чугула чүүлдер кирип турар. Силерниң идепкейжи туружуңар, ажыл-херээңерге хөөн чок эвес хамаарылгаңар ачызында чуртувустуң өөредилге системазын шынарлыг чаа чадаже үндүрүп, бедик түңнелдерни чедип ап, социал адыр, эртем болгаш культураның сайзыралын күштелдирип шыдаар бис дээрзинге бүзүрээр-дир мен. 
Өөредилгениң шупту-ла ажылдакчыларынга аас-кежикти, быжыг кадыкшылды, белен эвес күш-ажылыңарга чедиишкиннерни болгаш эки чүүлдерге бүзүрелди күзеп тур мен! Байырлал-биле!
Россия Федерациязының Президентизиниң Сибирь 
федералдыг округта бүрүн 
эргелиг төлээзи С. Меняйло.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.