1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

В. ПУТИН: ЯДЫЫ БАЙДАЛДЫ АЖЫП ЭРТЕР

Хүндүлүг коллегалар!
Демографияның берге айтырыгларын шиитпирлээри, чурттаар назынны узадыры, өлүп-хораар чорукту эвээжедири дээрге чединмес, ядыы байдалды ажып эртери-биле дорт харылзаалыг. 2000 чылда 40 сая кижини ол шыйыгның артында деп санап турган. Амгы үеде – 19 сая хире кижи бооп турар, ынчалза-даа ол дээрге хөлүн эрттир көвей-дир. Ол байдалдың сан-түңү 15 сая апарган турду, ынчалза-даа ам база катап бичиилеп өзе берген. Ол болуушкун-биле демисежир дээш кичээнгейивисти чугаажок углаар ужурлуг бис. Албан ёзузу-биле ол сан-түңче кирбейн турар-даа болза, херек кырында материалдыг бергедээшкиннерге шыңгыы таваржып турар кижилер оон-даа хөй. Олар чугула херек чүүлдерни – идик-хеп, эм-таң, аъш-чем аймаан сатпайн, камналгалыг чурттап чоруур. Чединмес чорук-биле хөй таваржып чоруур улустарның аразында хөй ажы-төлдүг, долу эвес өг-бүлелер, инвалид кижилиг өг-бүлелер, ол ышкаш чааскаан чурттап турар пенсионерлер, квалификция чогундан азы квалификациязы четпээнинден эки төлевирлиг ажыл тып чадап чоруур кижилер-даа бар.
Чединмес ядыы чоруктуң чылдагааннары, чүгле бистиң чуртувуста эвес, ниити делегейде херек кырында дыка хөй, бо байдал кижилерниң тура-соруун куду базып, келир үезин хунаап ап турар. Күрүне кижилерге дузалаар, амыдыралдың нарын байдалындан үнеринге дузалаар ужурлуг. Тодаргай байдалын өөренип көргеш, кижи бүрүзүнге деткимчениң аңгы программазын сүмелээр дээрзин демдеглеп каайн. Ындыг курлавырларны ап тургаш, ол кижи тодаргай хүлээлгелерни бодунга алыр: квалификациязын солуп, эде өөренип алгаш, аңаа дүүштүр ажыл тып алыр, турум орулгалыг болуп, бодунуң өг-бүлезин, ажы-төлүн хандырар. Делегейде ындыг механизм чедимчелиг ажылдап турар. Ылап-ла бодунуң амыдыралын өскертир дээш чүткүп чоруур кижилерге социал дугуржулга ындыг арганы берип турар. Санаашкын-биле алырга, 5 чыл дургузунда ындыг деткимчени 9 сая ажыг кижи ажыглап болур. Социал контрактының практиказын идепкейлиг ажыглап эгелээн регионнарга дараазында чылдан эге­лээш, кады акшаландырыышкынны чорудуп эгелээрин Чазакка дагзып тур мен. 
Бөгүнде дыка хөй хамаатылар, өг-бүлелер хереглелдиң чээлилерин аңгы-аңгы сорулгалыг ап турарлар. Бодунуң харыысалгазын билип, күш-шыдалын санап билип алыр херек, ол чүүл билдингир. Ынчалза-даа амыдыралга чүү-даа туруп болур: ажылын-даа чидирип болур, аар аарыгдан-даа аарый берип болур.  Мындыг байдалда кижини муңгаш орукче киир сывыртаптары – сөөлгү херек-тир, экономиканың туружундан көөр болза, ужур-утказы-даа чок. Кижилерни камгалаарынга хоой­лу­жудулганың немелде магадылалы херек. Ынчангаш «ипотека дыштанылгаларын» өөренип көөрүн саналдап тур мен. Орулга чок артып калган хамаатыларга ындыг төлевирлерни соңгаарладып бээриниң дугайында чоокта чаа Казаньга чугаалажып турдувус. Боттарының чурттаар кара чаңгыс оран-савазын кадагалап арттырып алыр арганы бээр, а чээли төлевирин соңгаарладыр, ону ооң соонда төлээр арганы бээр. Ол бөдүүн эвес херек-тир, саң-хөө организациязынга хора чедирбейн, кижини база деткиир дээш ол ажылды канчаар организастаарын маңаа боданыр апаар. Ынчалза-даа кылып болур ажыл-дыр.
Улусту мегелээр, оорлап бузурар болгаш улусту ёзулуг түрүдүп бастып тургаш акша алыр чоруктан, чамдыкта арын-нүүр чок чээли берикчилеринден камгалаары-биле Россияның Банкызындан болгаш эрге-хоойлу камгалаар органнардан кыс­ка хуусаа иштинде рынокта эвээш чээли (микрокредитование) берип турар организацияларга шыңгыы чурумну тургузарын дилээр-дир мен. 
Демдеглеп каайн: чединмес ядыы чоруктуң берге айтырыгларын шиитпирлээрде-даа, социал деткимче системазын сайзырадырда-даа, дуза херек өг-бүле бүрүзүнүң бергедежип турар айтырыг­ларын сайгарып көөрү чугула. Бистиң кайы-бир-ле программавыстың ёзу барымдаалаан негелделеринге чүгле ол кижиниң амыдырал байдалының ол-бо чүвези дүүшпейн турар дээш дуза кадарындан шуут ойталап болбас. 
Чүве бүрүзүн бирден бирээ чокка хынамчалыг, кичээнгейлиг көрбейн канчаар. Чижек кылдыр бистиң ажылывыстың шоо­луг эки эвес болган чижээн көрээлиңер: бо чылын пенсия реформазының шугуму-биле пенсияга индексация кылып чоруткан. Пенсионер кижиниң орулгазы амыдыраар акша-хөреңгиниң эң кудуку хемчээлинден өрү апаарга, мурнунда турган социал төлевир болур немелде акшаны шуут бербейн барган азы ону шуут эвээжедип каапкан болган. Түң­не­линде көөрге, пенсияга немешкен чүве-даа чок азы көңгүс эвээжей берген болган, ол кижиниң бодунуң манап турга­ны ышкаш эвес болган. Дыка хөй кижилерниң «күрүнеге мегелеткен-дир бис» деп бодап турары үндезинниг болур. Чугаа чүнүң дугайында чоруп турарын бо залда олурар улустуң хөй кезии билип тур боор. Пенсионер кижиниң амыдыраар акша-хөреңгиниң эң кудуку хемчээли деп адаар аңаа немээр хөреңгини регион-даа, федералдыг-даа бюджеттен төлеп турган бис. Индексация кылырга, амыдыраар акша-хөреңгиниң эң кудуку хемчээли-биле деңнежи берген азы ону ажа бээрге, немей бээр акшаны төлевейн барганы ол-дур. Шупту байдалдарны өөренип көөрү чугула, ынчалза-даа ол чүүлдерни кылбаан-дыр, ындыг чүве турбас ужурлуг. Тургустунуп келген чөптүг эвес чорукту, шынап-ла, ындыг чүүл-дүр, доп-дораан чайладыр херек. Бо эртип турар чылдан эгелээш, чыл санында амыдыраар акша-хөреңгиниң эң кудуку хемчээлиниң деңнелинден өрү апаар кандыг-даа таварылгаларда пенсияларның болгаш ай санында бээр төлевирлерниң индексация­зын кылып чорудар ужурлуг. Тодаргайлаарга, күрүне баштай, бир дугаарында пенсияны амыдыраар акша-хөреңгиниң эң кудуку хемчээ­линге чедирер, ооң соон­да пенсияның болгаш ай санында акша төлевирлериниң индексациязын кылып чорудар. Бо чылдың баштайгы айларындан эгелээш, төлевирлерни санаашкынын катап кылгаш, улустуң чедир албаан акшаларын төлеп бээр. 
Онзалап демдеглексээн чүүлүм болза, Социал адырда, күрүне азы муниципалитет албанында, хамаатыларның хүн бүрү берге айтырыгларын шиитпирлеп ажылдап турар улустарның шуптузу эң шыңгыы профессионал негелделерге дүгжүр ужурлуг. Колдуунда ындыг деп бодаар мен. Ол дыка нарын ажыл дээр­зин билип тур бис. Хүн бүрүзүнде даң бажындан кежээге чедир кижилер-биле ажылдаары дээрге херек кырында нарын салым-чол-дур. Ынчалза-даа ажылдап чедип келген соонда, кижилерниң сеткилин билип, олар-биле кады сагыжы аарып, оларның сагыш човаашкынын болгаш дүвүрелин билип чоруур ужурлуг. Бодун өрү көрдүнгенин, хамаатыларга хүндүткел чок хамаарылгазын сөстер-биле, кылдыныг-биле-даа көргүзүп болбас. Ол дугайын кезээде сактып чоруурун дилеп тур мен.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.