1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАЙ ОРАН-ТАҢДЫМ, ӨРШЭЭ!

Эртенги хүнге чалбарыг.
 
Шагаа – тыва чоннуң үе-төөгүден бээр сагып келген национал байырлалы. Ол чаа чылдың эргип келгенин херечилеп турар.
Тывалар шагаага эрте күзүн-не белеткенип эгелээр. Тулган семис иртти өзээш, ижин-хырнын аштап арыглааш, ханын чумурга, чоон шөйүндүге куткаш, а хойнуң хырнынга ишти-хырнын өске эъттери-биле кады суккаш, доңуруп каар. Шагаага чедир 1-2 хонук артканда, ол хырында эътти – хырбачаны эргизер. Күзүн белеткеп куткан ханы-даа чаагай шынарын чидирбээн болур. Оон ыңай тыва шиме арагазын база Шагаага чедир шыгжап, арттырып алган болур. Шагаа хүнүнде саңын салып, оран-делегейинче тос-караа-биле чажып, чалбарыыр. Сүттүг шайын, аъш-чеминиң дээжизин от-көзүнче салып чемгергеш, чалбарып чугааланыр:
Оо, бай оран-таңдым,
Тос дээрим, Долаан бурганым, өршээ!
Шагаа биле чаа чылымда силерге чалбарып, чажыым чажып, оран-таңдымдан аас-кежикти, ак орукту, амыр-дышты дилеп тур мен.
Азыраан малым өзүп, көвүдеп-ле турар болзун!
Азыг-диштиг арааттаннардан камгалап,
Агаар-бойдузум чиик, чаагай чаңнап,
Тараан тараам чаагай үнер болзун!
Ажы-төлүм тодуг-сергек, ажыл-ишке кызымак болзуннар.
Аарыг-аржык аал-оранымны оюп, кадыкшылды-ла хайырлазын. 
Дымаа-ханаа турбас болзунам, өршээ!
Шагаада аалдың эр улузу бедик черге саң салыры албан. Саң салыр черин шагда-ла шилип, белеткеп алыр. Аал чоогунда бедик тейжигешке салып болур. Саң салгаш база чалбарыглар чугаа­лаар. Саңга аъш-чемниң дээжизин салып, өрттедир: тыва далган, тараа, өреме, саржаг, дүлген эът, манчы-хуужуур, хой кудуурунуң чаа, чөкпек база артышты кыпсыр. Саң салган соонда чолукшужар. Чолукшууру – тускай езулал болур!
Амгы үе-биле тайылбырлаарга, чаа чыл-биле кижилер бот-боттары менди солчуп, езу-чурум кылыр. Чолукшуурда, улуг назылыг кижи холунуң адыжын куду көрүндүр бичии улустуң холунуң кырынга салыр. Аныяк кижиниң холунуң адыжы өрү көрүнген болур. Ынчангаш, «Шагаа-биле, кырган-ачай, даай!…» дижип мендилежир.
Ынчалдыр-ла чаа чыл эгезинде бүгү төрел-дөргүлү, ада-өгбелери, ада-иези, акы-дуңмалары-биле менди солчур, ол дээрге хүндүткелдиң демдээ-дир.
Чолукшулга соонда ак харга идик-хевин кактанып, силгиттинер, эрги чылдың хир-чамындан адырлып, арыглап турары бо, харын-даа харга аңдаштанып база болур. Ооң соонда аалче чанып келгеш, ында чон-биле база чолукшужар, шайлаар, хөглээр. Оюн-тоглаа эгелээр. Аал чоогунга чуңгуну ыяап-ла кылып алыр. Аңаа шары кежи алгының кырынга олурупкаш, оон шанактыг, хаактыг чуңгулаар. 
Оон ыңай шыдыраалаар, баг какчып ойнаар. Баг кагары дээрге, Шагаа бетинде-ле кончуг чараш чүген, чуларны, аргамчыны болгаш аътты көстеп белеткеп алган турар. Оларны чаңгыстап салгаш, мерге-биле шыйыгдан үндүр хап алырын кызар. Чүгенни үндүр соп алзыңза, ол сээңии болур. Буга-шыдырааны, муңгаш шыдырааны кончуг солун кылдыр ойнаар. 
Эң-не бөдүүн оюн – кажыктажыры болур. Уруглар садында чаштарга аът чарыштырарын өөредип ап болур. Кажыктарны өг-бүле бүрүзүнге белеткеп алыры чугула. 
Өске аас оюннары база бар, дүрген чугаалажыр, узун тыныштаары, тывызыктажыр, тоолдажыр, кожамыктарга мөөрейни эрттирер. Аскак-кадай, чинчи чажырары деп оюннар база дыка солун. Аас чугаа сайзырадырынга «Бир деп чүл?...» деп оюн дыка дузалаар. 
Эр улус «Хендирбе сый шавар», «Аът шалбадаар», «Доң баглаар» деп оюннарга адааннажыр. «Бардамнаары» база солун. Ооң дугайында Кызыл-Эник Кудажының «Уйгу чок Улуг-Хеминде» бижээн, оон номчуп ап болур. Ында Саванды бардамнап турар. Бай Маңгыр-Чейзеңни Саванды чула шоодуп, бардамнааш баар. Ол оюн-баштактың аайы-биле аныяк­тар байны уткаш баарлар. Тываның төөгүзүн өөренип, В. Көк-оолдуң,                                                           С. Сарыг-оолдуң, К. Кудажының болгаш өске-даа классиктерниң чогаалдарын ажы-төлүвүс-биле кады номчуп чорзувусса, езу-чаңчылывыс уттундурбайн артар база келир салгалдарга белээвис болур-дур ада-иелер.  
Тывызыктажыры база солун. Тывызыкты салдым, тывыңарам, уруглар: «Тоолум дошта, тывызыым дытта» дээш эгелеп алыр.
Көөрге, көвей, көдүрерге, чиик (хөвең).
Аргада ак баштыг ашак олур (төжек).
Ак, кара чүзүннүг, 64 хонаштыг, 
Алыр-даа, бээр-даа аргалыг,
Алды янзы шолалыг (шыдыраа).
Yне калбаш, кире калбаш (эжик).
Эртен чанар, кежээ келир (өреге).
Алдын чайыр саарылды,
Ак энчек черни шыпты (хар).
Бойдуста солуштуг,
Болбаазын 4 алышкы (кыш, чай, час, күс).
Алдын чайыр чырытты,
Ак ширтек союлду (хүн, хар) 
деп удур-дедир тала кижиниң тыппазы бе­зин тывызыктарны салып чоруп каар. Тывызыктар мырыңай улажы бээр. Баажызы тывылбас тывызыктар база бар болгу­лаар. Шагааның дугайында кыска-даа болза, таныштырдым.
Уткуй үнген чаа Ыт чылы-биле силер бүгүдеге каң дег кадыкшылды, ууттунмас улуг кежик-чолду, буянны күзедим. Өөрүшкү маңнайыңар өг сыңмас болзун, арын-шырайыңарга хүлүмзүрүг чайнап чорзун, ажы-төлүңер силерни кезээде өөртүп чорзун! Шагаа-биле, чонум!
Анфиса ТЮЛЮШ,
хоочун башкы.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.