1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАЙЫРЛЫГ КЫШ! ЭКИИ ЧАС!

Кышты үдээнинге, часты уткаанынга тураскааткан ба­йырлал –Масленица. Найысылал Кызылдың Арат шөлү. Байырлал эгелээринге чедир ам-даа элек. Ол дүштекиниң таптыг-ла 12 шак турда эгелээр. Ол хиреде Арат шөлүнде «кижи бажы кизирт…». 
В.Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынче кирер чада  чаңчыл езугаар тускай сцена апарган. Үн күштелдирер дериг-херекселдер, микрофоннар артис­терин манап тур.  
Театрның оң талазында майгынчыгаштарда барааннарын делгегилепкен сайгарлыкчылар садыглап эгелей берген. Оларның барааннарының аразында чүлерни  чок дээр! А театрның солагай талазында майгынчыгаштарда хоорайның бүгү уруглар садтарының кол­лек­тивте­риниң Масленица байырлалының мөө­ре­йинге киржири-биле белеткеп алган амданныг чаагай, янзы-бүрү өңнерлиг, каш янзы холумактарлыг блиныларын чиксээн кижилерниң хөйүн! Калбакка быжырган блинылар, шөйбек азы дөр­белчин кылдыр дүрүп кан блинылар, бичии хап ышкаш кылдыр дүйүп каан блинылар… Танк азы Хар-кыс кылдыр кылып каан блиныларны көргеш, блины быжырыкчыларының тывынгырын кижи кайгап ханмас де.
Тыва Республикада Казактар ниити­ле­линиң («Станица Белоцарская») самоварының бузу бургураар чүве тур. Олар аалчыларын изиг чигирлиг шайы-биле, чаа быжырган изиг блинылары-биле уткуп турлар. Байырлалдың изиг блинызының бир дугаарын олардан амзаар өөрүшкүге душтум. Мед-биле чаап каан блинының чаагайын!
Орус культура төвүнүң майгынчыгажы. Блины, пирогтар, ватрушкалар, баранкалар…
Байырлалдың башкарык­чызының оюн эгелээн кыйгызы Арат шөлүн дола берди. Одаг баарынга, паш-сава, аъш-чемниң элбээн магадап турган улус-чон шупту сценаже углаптывыс.
— Шупту бээр чыглыңар, чонум! Масленица келди-ле! 10 секунда арты. Шупту санаалыңар, чээ! 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10! Экии, Масленица! Чоннуң ынак байырлалы! Экии, Час! Байырлыг, Кыш! – дээн башкарыкчы-биле деңге шупту алгыржып, Масленицаны уткуп алдывыс. Шынап-ла, чассыг, чылыг хүн-дүр эвеспе. Агаарның температуразы -1. Тос-тостуң -45 градузун тоовас кызылчылар ону чүү соок дээр ийик аан!
 Бо-ла болгай, байырлалдың эгелекчилери. Каттырынчыг, чаптанчыг кылдыр кеттинген скоморохтар, корабейниктер мурнун былаажып сценаже үне халчып келди. Эрес хейлер чечен-мергенинге чаржалажып, мөөрейлежи берди. «Чодазын сый» оюн-баштак одажып тур, каткы-хөг-даа диңмиттелди! Ол аразында корабейниктерниң халас үлеп чоруп турганы вареньелиг блиныны чооглаар аас-кежикке таварыштым.
Сценаже Орус культура төвүнүң чанында «Раздолье» бөлүүнүң (удуртукчузу Отчугаш Сендажы) Марина Климинаның «Ой-да» коллективиниң, Татья­на Сафарованың «Траусены» ансамблиниң ыраажылары хамыктың кичээнгейин хаара туда берди. Каш аңгы үнге ырлажып турарының чаражын!
Байырлалдың башкарыкчызы — культураның хоочуну, чоокта чаа алдарлыг атка төлептиг болган  Ирина Тарханова сценаже Кызыл хоорай чагыргазының даргазы Карим Сагаан-оолду база хоо­райның Төлээлекчилер хуралының даргазы Ирина Казанцеваны чалапты. Ийи удуртукчу чылыг-чымчак сөстерни чугаалап, кызылчыларга кышты шыдамык эрткени-биле байыр чедирип, частың ба­йырлалы Масленицада эки ойнап-хөглеп, дыштанып алырын күзеп, байырлалдың организакчыларынга өөрүп четтиргенин иелеретти. А башкарыкчы ийи удуртукчуну «Жюри кежигүннери болурунче чалап, хамык чаагай аъш-чемин делгеп алган коллективтерниң тиилекчизин тодарадыры-биле үдеп чорудупту.
Ол аразында блины чииринге мөө­рейни чарлапты. Кончуг шыырак дээн эрлер улуг тавактарда салган блиныларны чип-ле эгеледилер! Бузу буруңайнып турар блиныларны олар бот-боттарынче көржү аарак аксынче киир каап-ла турлар.Элээн болганда тиилекчи-даа тодараан. Ол дээрге мөге шыырак мага-боттуг Херел Биче-оол дээрзи болду. Шаңнал белээн болгаш боодал чечектерин кус­пактапкан бар чораан Херелден айтырдым: «Чогум чежени чиптиң, Херел?». «Ыттап бербес мен, хоптак атка кирер дээн эвес, ынчалза-даа белектер дээш тиилеп үндүм» — дидир. Эр хей!
Ында-мында оюн-тоглаа, маргылдаа, мөөрей-ле эңдерик, четтигер шааң-биле киржип болур сен, көрүп, магадап болур сен.
«Масленицаның чагызы». Хамык аныяк­тар, эр хиндиктиг чон ооң баарында чыылган тур. Көрүкчүлер – аарыкчылар мырыңай эмгежок. Аныяк оолдар үнүп-үнүп, ортузунга четкеш, күжү төнгеш, дедир бадып-даа турар. Бир аныяк оол үнүп бар чор: «Айдыс! Сен шыдаар сен, че-ве, че-ве!» дээн эжиниң алгызы-даа аажок. Шынап-ла, хөйнүң өөрүшкүзүн, адааргалын хайныктырып ол оол чагының сыр бажынга четти. Айдыс Дүвен «Мечта» деп электроплитканы ойнап алды.
Ооң соонда үнген-не кижи ыяап чагының бажынга чедип турар апарды де. Чаян Дамба (пылесос), Сайын Сотпа (чылыдар плита) Аир Аракчаа (тефаль хөнек) дизе-ле, сес белек ээлерин тыпкан. «Мөөрейниң эң кол белээ – ийи хаван оолдары» деп чарлаптарга, бир орус омактыг эр чагыже үнүп кагды. «Кандыг кончуг өөренген кижи боор, демин-не бир дугаарында-ла чоп үнмээни ол дээр сен?!» дижип, көрүкчүлер аравыста чугаалажып тур бис. Шынап-ла, ол орус оол карак чивеш аразында чагы бажынга чет­кеш, бады келди. Алексей Мамонтов тиилээн!» деп чарлаптарга, диңмиттиг адыш часкаашкыннары чаңгыланы берди. Тараа­чын-фермер ажыл-агыйының удуртукчузу Шораана Валерь­евна Монгуш бо мөөрейниң деткикчизи болуп, ийи хаван оглун тиилекчиге берген бооп-тур ийин. Ниитизи-биле чагы бажынче үнүксээннерниң даңзызында 72 кижи бижиткен болду. Ынчалза-даа 47 кижи үнүп четтиккени-биле мөөрей доозулду.
Чагыже үнгеннерни сонуургап турар аравыста чергелештир өске мөөрейлер болуп каапкан болду. Сыртык-биле сокчуру, күжүн шенежип шой көдүрери дээш өске-даа.
Бараан садып турар садыгжыларны сонуургап  тур мен. «Бо кандыг кончуг чараш чүвел! Оренбургтуң чүң аржыыл­дары дег аргаан, чараш чеңи-чоктар, аржыыл-хөйлеңнер! Өртээ кайы хире ирги? Кайыын келген мындыг чараш аргаан чүүлдер боор бо?» деп, мээң салган хөй айтырыгларымга садыгжы уругнуң чайы чогундан чүгле «Эйлиг-Хемден келген» деп ийи сөстү харыы­зынга алдым. Садып алыкчылар ол садыгжыны үглеп-ле турлар. 
Каастап тургаш даараан тыва бөрттер, шыва тоннар… Садыгжызы аныяк эр кижи база-ла чай чок тур. «Силерни кым дээр ирги? Кайыын келдиңер? Кымның даараан ажылдарыл бо?». «Мен бодум даараан мен. Шамбалыгдан келдим. Мени Артыш Мортай-оол дээр» дидир. Эр кижи ол хире шевер боорга, канчап магадавас боор. Кайгамчык-тыр!
Чадаанадан Чечек Саттың даараан хептери база дыка чараш-тыр. Ооң-биле чугаалажыр арга-тыппадым. Садып алыкчылар шуут үзүлбес.
Чараш каасталгалар, чымчак ойнаа­рактар, янзы-бүрү бажың дериг-херекселдери дизе-ле, бо ярмаркада чүнү чок дээр.
Бараан харап, ыр-шоорга өпейледип базып турумда, демги-ле башкарыкчының хөйге кыйгызы дыңналып келди: «Калбак чонну байырлалывыстың эң кол кезээ – Чучело (кыштың дүрзүзүн) өрттедириниң езулалынче чалап тур бис!». Хамык чыылган чон улуг чалгыг-биле ол дүрзү чанында-ла келдивис. Каш янзы өңнүг аржыылдар-биле шарыттынып, шугланган кыштың дүрзүзү бо тур. «Бо кыш-биле хамык багай чүүлдер арлып чоруй барзын, сагыш-сеткилде аар бодалдар, амыдыралда бергелер, аарыг-аржык, аас-дыл – шуптузу бо дүрзү-биле кады өрттенип, эстип, хайлы берзинем!» деп кижи бүрүзүнүң бодалы-ла ол боор ийин оң. «Байырлыг, Кыш!». Хензиг када-ла ол хып кагды. Чамдык кижилер күзел-бодалдарын бижээн саазыннарын олче киир каап-даа турар. Күзелдер бүдер-ле болзунам!
«Байырлыг Кыш! Экии Час! Чоннуң ынак байырлалы – хөглүг Масленица делгерезин!» деп сеткил-хөөн-биле  улус-чон солун байырлалдан тарап чанды.
 Светлана ДАЧЫН-ХӨӨ.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары. 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.