1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АК АДААРГАЛ-БИЛЕ КӨРГЕШ БАРГАН

Тывада дөрт чыл бурунгаар ажыттынган Кы­зыл­дың президентиниң кадет училищезиниң арга-дуржулгазын өөренип көөр дээш Россияның чыры­дыышкын яамызының нии­ти өөредилге адырының күрүне политиказының департамент начальнигиниң оралакчызы Сергей Пили­пенко баштады Сибирь федералдыг округтан 29 кижилиг делегация ийи хонук иштинде маңаа ажылдааш барган.
Сибирь девискээринде эң аныяк бистиң кадет учили­ще­вистиң дуржулгазын өөренип кээп турарынга кижи чоргаарланмас аргажок. Шынап-ла, кайгамчык! Училищениң улуун, делгемин, материал-техниктиг баазазының күштүүн, аянныын, чаражын, аайлыг-баштыын, ымыраа тайып ужар дег арыг-силиин көргеш, шаг төнгүже магадап, кадет төлдер дээш өөрүп, мага ханып пат-ла болдум. Төрээн Тывазының келир үези дээш шак мындыг улуг хемчээлдиг, буянныг, чаагай ажылды кылдыртып каан Россияның камгалал сайыды Сергей Шойгуга мөгейбес аргажок. Ол онза байдалдар сайыды тургаш, бодунуң өөренип чорааны Кызылдың бир дугаар школазынга кадет класстарны ажыдып каан. Оон бээр-ле биске кадет училище туттуруп бээр дээн ооң черле күзели турган боор. Кижиниң катап-катап «өөрүп четтирдивис» деп чугаалаксаазы келир.
Россия империязының төө­гүзүнде кадет училищелер кайгамчык салым-чаяанныг, угаанныг, эртем-билиглиг офицерлерни, сураглыг кижилерни белеткеп үндүрүп турган. Оларның аттары төөгүде чырып арткан. А амгы үеде кадет өөредилге Россияда база катап сайзырап эгелээни дыка онза. Сергей Шойгунуң ачызында бистиң бичии Тывавыс мындыг эки училищелиг болганы аксывыс кежии-дир ийин. Сентябрь 26-да кадет оолдар, кыстар аалчылар мурнунга плац чыскаалын көргүзерге, оларның чараштарын! Дурт-сынын дорт, чараш тудуп билирин, марштап турда, шимчээшкининиң аянныын, чыскаалының дескизин, шевергинин! Эр хейлер!
Шак ындыг ажыдыышкын соон­да Россияда кадет өөре­­дилге системазының сай­зы­ралының айтырыгларын округ хуралынга чугаалашкан. Пленарлыг кезээнде Россия Федерациязының Президентизиниң СФО-да бүрүн эргелиг төлээзи Сергей Меняйло онлайн байыр чедириишкинин кылган. Ол чугаазынга кадет өөредилге адырында ам-даа дүрүм-хоойлу талазы-биле аайлаттынмаан чүүлдер эвээш эвес дээрзин дыңнаткан, чижээ, кадет училище, президент кадет училищези, кадет корпустар, кадет класстар дээш ооң хевирлери аңгы-аңгы. Ону чаңгыс аай системаже канчаар киирерил? Ол ышкаш кадет өөредилгени чүгле шериг албанынче угландырган белеткел кылдыр кызыгаарлап болбас деп Сергей Иванович онзагайлаан. Ол чеже-даа шеригжиткен өөредилге чери болза, уругларның чашкы шааның өөрүшкүлеринге шаптык катпас ужурлуг. Ынчангаш кадет өөредилге черлериниң башкылары, халажылгада офицер башкылар бичии уругларның психологиязын хандыр барымдаалаар тускай өөредилгени эрткен турары албан дээрзин ол чугулалаан.
Ооң сөөлүнде илеткел­дер эгелээн. Кызылдың пре­­зи­дентиниң кадет учи­ли­ще­­зиниң начальнигиниң ал­бан-хүлээлгезин күүседип турар Уран-кыс Мижит-Дор­жу, КПКУ-нуң начальнигиниң оралакчызының хүлээлгезинде Наталья Иняткина, база-ла оралакчы Денис Постнов училищеде өөредилге чорудулгазының канчаар боттанып турарын илеткээннер. Аалчылардан СФО-да РФ президентизиниң төлээзиниң оралакчызы Любовь Бурда, Красноярск крайның өөредилге яамызының төлээзи Лариса Пронченко, Кемероводан Любовь Чванова, Сибирьниң кадет корпузунуң директору Андрей Бахвалов, Новосибирскиден профессор Ирина Федосеева илеткелдерин сонуургатканнар. Оон училищениң девискээринге экскурсия, хөй мастер-класстар болган. 
Дуржулга солчулгазы деп чүве ындыг солун болур ужурлуг. Келген делегация Кызылда ПКУ-нуң материал-техниктиг баазазының экизинге, өөредилге-кижизидилге ажылының чогумчалыынга шуут-ла актыы-биле адааргап турарын илередип хөлчок болганнар. Бээр кээр мурнунда Тывадан онзагай чүнү кижи көөр боор деп, арай-ла чигзиниглиг турганнары-даа бар. Ол дугайында Новосибирскиден Ирина Федосеева чажырбайн чугаалаан. Забайкальеден Наталья Шибано­ва Тыва дээш, Сибирь дээш чор­гаарланып турар сеткилин илереткен. Келген делегация ол хире бедик үнелелди берген соон­да, номчукчуларвыс­ка Тывада кадет өөредилгениң байдалын маңаа тодаргай таныштырза чугула боор. 
«Кадет класс» деп билииш­кинни шагда-ла, 1999 чылда, Сергей Шойгунуң эгелээшкини үнүп келгенде, шенелде шөл кылдыр Кызылдың бир дугаар­ школазын шилип алганда дыңнаан улус болгай бис. Ооң соонда 2000 чылда ол школага «Чалыы камгалакчы» деп аттыг кадет класс ажыттынган. Бо 18 чылдар иштинде Кызылдың бир дугаар школазының «Чалыы камгалакчы» деп клазын 364 өөреникчи дооскан. Олардан 76 доозукчу шериг өөредилге черлеринче, артканнары МЧС, ФСБ, кызыгаар, прокуратура, үндүрүг, истелге органнарының өөредилге черлеринче кирип алгылаан. Доозупканнары ол мергежилдери-биле ажылдап турарлар.
2002 чылда республиканың ажыттынгаш ийи чыл болган юридиктиг лицейин өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның кадет школа-интернады кылдыр тургускан. Эрткен өөредилге чылында ону школа-интернат-биле «Тываның кадет корпузу» деп аттыг рес­публика школа-интернады кылдыр кадыпкан. Амгы үеде ында 354 сургуул бар, ооң санында 5-11 класстарда 203 кадет өөренип турар. Ол ышкаш эрткен чылдан эгелеп республиканың аңгы-аңгы школаларында кадет класс­тар база ажыттынган. Ындыг класстарның саны 27, ында 578 өөреникчи хаара туттунган. Бо чылын октябрь 1-ден немей 713 өөреникчилиг 33 кадет класс ажыттынар.
  Кызылда ПКУ федералдыг өөредилге албан чери болуп турар, ол Россияның камгалал яамызының башкарылгазында, а Тываның кадет корпузу – регионалдыг өөредилге албан чери, ону Тыва Республиканың Өөредилге яамызы харыылап турар. Кадет класстарның угланыышкыннары: камгалакчылар, өрт өжүрүкчүлери, шериглер (спорт-камгалал углуг), кызыгааржылар, иштики херектер ажылдакчылары, казактар. Оларны ажыдып турар сорулгалары: кадет класстарны бүгү республика девискээринге тургузары, сургуулдарга Төрээн чуртун камгалаарынга, патриотизмни кижизидери, шилип алган мергежилдеринге уламчылап өөренири, бедик моральдыг, корум-чурумнуг, организакчы, ажыл-херекчи, спортчу, амыдыралчы дадыгыышкынныг кижилерни өөредип белеткээри.
Тываның Россия-биле дем­нежилгезиниң 100 чылында ажыттынган кадет училищениң баштайгы доозукчулары бо өөредилге чылында, тодаргайлаарга, дараазында 2019 чылда доозуп үнерлер. Амгы үеде КПКУ-да 5-11 класстарда 369 кадет өөренип турар. Училищеде өөредилге-кижизидилге чорудулгазының дугайында КПКУ-нуң начальнигиниң хүлээл­гезин күүседип турар Уран-кыс Мижит-Доржу илеткелинге тодаргай чугаалап берген. Бо өөредилге албан чериниң кол сорулгазы – эге шеригжиткен билиглерниң болгаш шериг херээниң чаңчылдарынга, арга-хевирлеринге өөретпишаан, кадеттерге ниити эки билиглер­ни бээри. Шеригжиткен өөредилге чери болганда, ооң доозукчуларын Россияның камгалал яамызының тускайжыткан өөредилге албан черлеринче киреринге белеткээри.
Ындыг-даа болза сургуулдар чүгле шериг мергежилди шилип алыры албан эвес, оларны ын­чаар кызыгаарлап болбас, күзели-биле кайы-даа күрүне албан черинге ажылдап болур мергежилдерни шилип алыр эргелиг. Ол дугайында ийи хүн иштинде эртип турган хөй-ле чугаалажылгаларга Сергей Пилипенко, СФО-да бүрүн эргелиг төлээ Сергей Меняйло онзагайлап демдеглеп турду, өске-даа илеткелчилер, Чазактан, яамыдан даргалар, башкылар ону деткип турган. Кол-ла чүве – уругларга шыырак билиглерни бээри, оларга кайы-даа адырга мергежилдиг ажылдаар, харын-даа күрүне ажылдарын удуртуп шыдаар лидержи шынарларны хевирлээри. А КПКУ-да өөредилге-кижизидилге чорудулгазы, шынап-ла, ынчаар тургустунган. Ооң чижээ кылдыр кадеттерниң Россия, делегей деңнелдиг болгаш Бүгү-армейжи олимпиадаларга, конкурстарга, фестивальдарга тиилекчилер болуп турары, оларның аразында чеди кадет Россияның спорт мастери болуп турарын чугаалаарга-ла четчир.
 Мында бүгү республикадан шилиттинген оолдар, эрткен чылдан тура кыстар өөренип турар. А башкылары база шилиттинген, бедик мергежилдиг кижилер. Эң-не, эң-не шыырак дээн уругларны чыл дургузунда кайы хире хынап, шылгап тургаш, училищеже хүлээп ап турарын билир болгай бис. Ол талазы-биле тускай план-даа бар, ажылчын бөлүктер, комиссиялар-даа тургустунган. Шыырак уругларны күскү, кышкы, часкы школаларга база белеткеп ап турарлар. Маңаа хамаарыштыр «Чедиишкинниг өөреникчи» деп төлевилел-даа бар. Сургуулдарны ынчалдыр белеткеп, шилип келирге, КПКУ-же тулган шыырак ажы-төл кирип өөренир. Башкылар-даа, ажылдакчылар-даа ындыг, ынаар душ болган кижи кирип шыдавас. Ындыг онза өөредилге черинге өөренир, ажылдаар ёзулуг аас-кежикке таваржыр салым-чол кижи бүрүзүнге онаашпас. Мында чүгле Тывадан эвес, соңгаартан өөренип келген оолдар база бар, бо чылын 5 класска Моолдан үш сургуул келген. Ынчангаш КПКУ Россияда даштыкылар өөренип турар чаңгыс-ла кадет училище болуп турар.
Эрткен чылын Кызылдың президентиниң кадет училищези Россия Федерациязының 100 эң дээре өөредилге черлериниң санынче кирген дээрге-ле, ында өөредилге-кижизидилге чорудулгазы бедик деңнелде тургустунганын көргүзүп турар. Ынчангаш Россияда чаа сайзырап эгелээн кадет өөредилге системазының мурнуку одуруунда чоруп олурар Тываның кадет сургуулдарынга, оларның башкыларынга моон-даа соңгаар ынчаар тударын, ам-даа улуг-улуг чедиишкиннерлиг болурун болгаш аңаа өөренир база аңаа ажылдаар болган аас-кежиктиг улус-тур силер, ону бедик үнелеңер деп күзеп каайн.
Надежда Эргеп.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.