1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫ-ТӨЛДҮҢ ААС-КЕЖИИ - АВАЛАРНЫҢ БУЯНЫНДА

"Хөй ажы-төлдүг үлегерлиг өг-бүле" деп номинацияга тиилээн Олимпий Алексеевич биле Айнаш Владимировна Кууларларның өг-бүлези.

Иелерниң «Чогумчалыг өг-бүле – чечектелген Тыва» деп шуулганын апрель 20-де Дээди Хурал мооң-биле дөрт дугаар организас­тап эрттиргени ол. Аңаа чедир иелер чыыштары мурнуу, барыын, төп кожууннарга болуп эрткилээн. Барыын-Хемчикке ындыг чыыш канчаар эрткенин бистиң коррес­пондентивис Ася Тюлюш чурук-хөрүү-биле бүдүн арын кылдыр апрель 19-туң солунунга чырыткан. «Шынның» ол номерин республика шуулганының киржикчилеринге үлеп берген.
Кандыг-даа ниитилелдиң мөзү-шынарлыг үнелелдери ында өг-бүлелерниң езу-байдалдарындан дорт хамааржыр. Өг-бүле бүрүзү чогумчалыг болган тудум, күрүне быжыг, күштүг, бедик ат-алдарлыг дээрзин республика баштыңы Шолбан Кара-оол шуулганга байыр чедирип келгеш, онзагайлап илереткен. Тывада ниитизи-биле 95165 өг-бүле бар, оларның 30 ажыг муңу хөй-ажы-төлдүг. Оларга күрүнениң талазындан деткимчениң хевирлерин ол тодаргайлап чугаалаан. Ылаңгыя «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелдер – ажы-төлдүг аныяк өг-бүлелерге улуг ынаныш, бедик бүзүрел. 2016 чылда эгелээн «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчилеринге бо чыл онза харыысалганы онаап турар. Чүге дизе олар ынчан хүлээп алганы 200 баш хоюн база ынча баш кылдыр өстүргеш, дараазында аныяк өг-бүлелерге ам дамчыдып бээр. Бо улуг ужур-уткалыг төлевилелди чер-черде бүгү чон ниити дем-биле улаштыр хөгжүдерин, аныяк малчыннарга бүгү таладан дузалажырын Шолбан Кара-оол кыйгырган. 
Күрүне өг-бүлениң чаагай чоруунга элээн дээштиг хемчеглерни ап турар. Чурттуң Президентизи Владимир Путин чаш ажы-төлдүң 10 чылын чарлаан. Ийи дугаар болгаш оон-даа ыңай ажы-төл божааны дээш ие капиталын узадып каан. Регион бүрүзүнде бодунуң ие капиталын база тургускан. Бажың тудар халас черни берип турар. Орулгазы чегейде 2018 чылдың январь 1-ден бирги, ийиги уруунга 1,6 чыл иштинде ай санының дузаламчы акшазын алыры көрдүнген. Хөй ажы-төлдүг болгаш орулгазы чегей өг-бүлелерге янзы-бүрү материалдыг деткимче – пособие, школа назыны четпээн уругларның садик өртээнге компенсация, школага халас чемненилге дээш оон-даа өске дузаламчы хевирлери бар. Тывада «Социал картофель», «Социал хөмүр-даш» деп төлевилелдер нептереңгей.
Өг-бүлелерге, уруг-дарыгга социал деткимче хемчеглериниң дугайында Өг-бүле болгаш уруг­лар агентилелиниң даргазы Саи­да Сенгии илеткеп чугаа­лаан. Бо чылын Тываның херээженнер шимчээшкининиң 90 чылы болур. Ол дугайында Россияның херээженнер эвилелиниң Тывада регионалдыг салбырының даргазы Людмила Салчак илеткел кылган. «Аныяк өг-бүле» клувунуң ажылын хамааты байдалдар бижилгелериниң (ЗАГС) эргелел начальниги Татьяна Москаленко таныштырган.
Ооң дараазында кожууннардан шилиттинген чедиишкинниг өг-бүлелерниң презентациязы болган. Тыва национал хептерин кедипкен бичии уругларлыг өг-бүлелер сценага үнүп кээрге, чараштарын, чаптанчыын! Шуулганның эң-не онзагай, аянныг кезээ бо болган. Чөөн-Хемчиктен дөрт ажы-төлдүг Адыгжы, Белекмаа Монгуштарның, Тес-Хемден үш уруглуг Херел, Таймира Алдын-Херелдерниң өг-бүлелери «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелде канчаар киржип турарын чугаалап бергеннер.
Улусчу чаңчылдарның кадагалакчызы өг-бүлелер – Таңды кожуундан ийи уруглуг Алексей, Лада Конгарлар, Сүт-Хөлден – хөй ажы-төлдүг Олег, Клавдия Донгактар, Улуг-Хемден – 7 ажы-төлдүг Анатолий, Мөңгүн-кыс Чанчыылар сценаже үнгеннер. Таныштырылганың үшкү кезээ – «Хөй ажы-төлдүг үлегерлиг өг-бүле». Шилиттинген өг-бүлелер – Кызылдан 9 уруглуг Олимпий, Айнаш Монгуштар, Кызыл кожуундан социал төлевилелдерниң киржикчилери 7 уруг­луг Салчак-оол, Шолбана Кууларлар, Өвүрден – үш уруглуг Алдын-Байыр, Сурмаа Хертектер, Чеди-Хөлден – 5 уругнуң ада-иези Шолбан, Аида Кууларлар сценадан боттарын таныштырганнар. 
 Шуулганга орус, тыва ийи дылга Ие кижиниң ыдыктыг сагылгалары кулактарга чаңгыланып дыңналган. Ол кайгамчык онза угаадыгларны маңаа база катап сагындырары чугула.
1. Мону сактып ал: ие болуру – өндүр улуг аас-кежик, ыдыктыг хүлээлге болгаш улуг харыысалга.
2. Аныяаңдан бодуңну камна, иениң бодалдары, угаан-медерели болгаш кылган херектери ооң ажы-төлүнге салгал кылдыр дамчыдар күчүлүг салдарлыг.
3. Бодуңнуң уруг-дарыыңга бүгү тала-биле үлегер-чижек бол. Уруглар төрээн бажыңындан үнгеш, багай үүлгедиглер эвес, а буянныг херектерни кылыр ужурлуг, ындыг болганда, ол ие кижиден хамааржыр.
4. Бодуңнуң ажы-төлүңнүң кижизидилгези дээш харыысалганы ада-иеңче, башкыларже азы уругларның боттарынче чая кагба.
5. Бажыңыңны база сагыш-сетки­лиңни арыг, чараш тудуп чор.
6. Бажыңыңны уругларыңга болгаш ашааңга оон чоруксанчыг эвес, а оларның эң-не келиксээр болгаш туруксаар чери кылдыр эдилеп чор.
7. Иениң буянныг чымчаа, эриг баар­лыы, экииргек хүндүлээчели кады төрээннерни болгаш чоок кижилерни чоокшулаштырар дээрзин сактып чор.
8. Өгбелерниң езу-чаңчылдарынга шынчы бол. Бак сөс эдип болбас. Уруг­ларны төрээн дылынга, чонунуң чаңчылдарынга өөредири – иениң хүлээлгези.
9. Арага болгаш таакпы – эң багай, ону утпа. Ие кижиниң кадыы, ооң бодунга камныг хамаарылгазы – уругларының кадыының болгаш аас-кежиктиг келир үезиниң үндезини.
Бо-дур, артык хөй домактың херээ-даа чок, ие кижиниң ыдык дүрүмнери шак мындыг онза, чараш. Мооң сөс бүрүзүнүң утказын аныяк-даа, кырган-даа авалар чүрээнче хандыр сиңирип, эки угаап чорза чогумчалыг. Ол өгбелерден салгал дамчып келген чайгаар сагыыр хүлээлге-дир. Кым-даа ажы-төлүнүң кадык-чаагай, угаан-сарыылдыг, уран талантылыг, аас-кежиктиг болурун күзеп чоруур, ындыг болганда кол-ла үлегер – ада-иеде. Улуг кижилер, ада-ие угаан-медерелдиг, амыдыралынга быжыг туруштуг, кызымак, биче сеткилдиг, харыысалгалыг болур болза, уруглары эки мөзүлүг кылдыр өзүп кээр, дараазында салгалдарын база ынчалдыр кижизидип чоруй баар.  
Бистиң ниитилеливистиң кайы хире сайзыраңгай, культурлуг, демниг болуру – өг-бүлелерниң чогумчалыг байдалындан дорт хамааржыр. Ада-иелер ажы-төлүн эки мөзүлүг, кижизиг, төлептиг кылдыр өстүрүп кижизидер болза, ниитилелдиң аарыглары – арагалаашкын, кем-херек үүлгедиишкини ышкаш бак ёралар эвээш, харын-даа турбас болур. Чырык күзеливис бо – эки чаагай чурттаары, чогумчалыг, мөзү-шынарлыг өг-бүлелер болуру, Тывавысты чечектелдир сайзырадыры. 
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.