1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫК ЧУГААГА ХАМААРЫШТЫР

2019 чылдың февраль 21-де Чазак бажыңының үшкү каъдында хуралдаар залга Тываның чогаалчылары-биле Тываның Баштыңы Ш.В. Кара-оол төрээн тыва дылывыска хамаарышкан ажык чугааны чоруткан.
Ол минутада сагыш-сеткилим дыка дүвүрей берген. Чүл дээрге кажан-даа ындыг чүүл тыва чогаалчыларның төөгүзүнге туруп көрбээн. Совет үе буу­раан соонда, тыва дылывыс-даа, чогаалчыларывыс-даа орук кыдыынга калдывыс. Ооң уламындан өөредилге программазында тыва дылдың шактары кызагдалга таварышкан. Тываның Чазак бажыңынче тыва чогаалчыларны хүндүткел-биле чалап турары меңээ онзагай медээ, бир-ле байырлал дег болган. Хуралдаар зал боор бе, мында байдал өске. Стол кырында аъш-чем, тыва аякта сүттүг шай, чогаалчы бүрүзүнүң аттарын чараштыр бижээш, көскү кылдыр салып каан. Байырымныы сүргей. Кижи бүрүзү олуттарын ээлепкен.
– Экии, хүндүлүг чогаалчыларывыс! Шагааның ак айында силерни аяк-шайже чалап, Бүгү-делегейниң төрээн дылдар хүнү-биле байыр чедирип тур мен! Бир онзагай үеде чурттап турар-дыр бис. Интернет… Социал четкилерде аныяк­тар сагыш-сеткилин хостуг бижип, илередип турары солун-дур. Домактар кыска-кыс­ка, ынчалза-даа сөстүң уран-чечен аргазын олар чидирип турар. Бо чүл? Тыва дылывыс кайы хире кудулап келгени моон көскү. Мээң школачы үемде байдал өске турган. Орус, тыва класстар турарда, ада-ием мени орус школага эккеп өөредип каан. Школага тыва литературлуг дылды өөренип чорбаанымга, дыка-ла халактап келдим. Чүл дээрге кажан кижи ажылдакчы апаргаш, тыва чону-биле ужуражып, чугаалажы бергеш, бодалын арыг, чараш, хостуг илередип шыдаваска, дыка ыядынчыг чорду. Ынчалза-даа төрээн дылымга шын бижип, ону адап, шиңгээдип алырымга, «Шын» солун башкым болган – деп, Шолбан Кара-оол амыдыралчы чугаа-биле, сагыш-сеткили көдүрлүп, шынап-ла, тыва чогаалчыларның сөзүн дыңнап, хостуг, ажык байдалга арга-сүме, саналдарны дыңнаксааны ындыкы сеткилинден көскү.
– Хүндүлүг акыларым, чоннуң ынак чогаалчылары, силер-биле ужуражыры  меңээ онзагай байырлал. Төрээн тыва дылывысты кадагалап арттырар дээш, ажылдаар ужурлуг бис. Силерниң чогаадыкчы ажылыңарны бедии-биле үнелээр кижи-дир мен. Ону салгалдарга өнчү кылдыр уран-чечен дылга дамчыдып бээр ужурлуг бис. Тыва дылывыстың салым-чолу, ооң сайзыралы, келир үези чугаавыстың кол утказы, уг-шии-даа бо. Силерниң санал-оналыңар, көрүжүңер меңээ чугула. Тыва дылдың эдилекчилери ол дээш сагыжы аарып, сеткили дүвүреп чоруур деп бодаар мен. Тыва дыл чок болза, хөөмей дугайында чугаа турбас. Көскү чижек – Шон Куирк-тир. Ол тыва дылды хандыр шиңгээдип алган болгаш, хөөмейниң чажыттарын билипкеш, тыва хөөмейжилер аразында тыва чоннуң өртээ чок уран чүүлүн делегейни эргий бараалгадып чор. Дылдың утказы – гуманитарлыг ажылда эвес, а оон-даа ханы. Тыва чечен чогаалдың эге бажынга турган өгбелеривис: Салчак Тока, Сергей Пюрбю, Степан Сарыг-оол, Леонид Чадамба, Бай-Кара Хөвеңмей, Кызыл-Эник Кудажы, Монгуш Кенин-Лопсан дээш өске-даа өгбе чогаалчыларның үнези чылдан чылче чидип, туманналып бар чыдар. Уругларывыс номчуттунмазы чүдел? Дыл чок болза, чон чиде бээр. Чаңчылдарывыс өзээ – дылывыста. Сая-сая чоннар аразынга «эстип калбайн», тыва чон кылдыр артып калган күчүвүс– аа-биле ээп өскен тыва дылывыста. Ажы-төлүвүс тыва дылын билир болганынга чоргаарланып чоруур кылдыр кижизидер ужурлуг бис. А ону алыр сүүзүннүг чемиш – тыва чогаалчыларда – деп, Шолбан Кара-оол делгереңгей, тода чугаазын дооскаш, эң-не дээжи сөстерни чогаалчылардан манап, баштай-ла Тываның улустуң чогаалчызы Николай Кууларга сөстү берген. 
– Тыва дылдың сөс курлавырлары байлак. Библия тыва дылче үнген, Далай-Лама Башкының ному база. А.Пушкинниң «Капитан уруу» дээш. Дылывыстың салым-чолу бистиң боттарывыстан хамаар­жыр. Ынчангаш арыг чараш, шын тыва дылывысты нептередири-биле «Тыва дылдың орфографтыг словарын» катап чаартып үндүрери күзенчиг. Бо словарь 1964 чылда эдилгелер болгаш немелделерни киирип, сөөлгү катап чырыкче үнген. Оон бээр төрээн дылывыста чаа сөстер немежип, сайзыраан – деп, ол чугаазын дооскан.
Дараазында сөстү Тываның күрүне университединиң студентизи Мөңгүн-Сай Ондарга дамчыткан.
– Степан Сарыг-оол, Екатерина Танова, Черлиг-оол Куулар, Николай Куулар дээш өске-даа чогаалчыларның ачызында тыва дылымга хандыкшылым күштелген. Хөр-Тайга школазынга өөренип турумда-ла, баштайгы шүлүктерим төрүттүнген. Амгы үеде Тываның күрүне университединде дыл талазы-биле өөренип, Мария Күжүгет башкының чогаал бөлгүмүнде барып, шүлүк бижиириниң аянын шиңгээдип ап чоруур мен. Чоокта чаа, аныяктар моон хөй чүүлдерни илип алыр боор деп күзел-биле, тыва дылы­выска Интернеттиң сал­да­ры­ның дугайында өөре­диглиг, угаа­дыглыг шии­ни бижээн мен. Дылывыс үе аайы-биле өскерлип, сайзырап турар-даа болза, ооң ниити чуруму, дүрүмү барын утпаза чогуур деп, аныяк-өскенге угаадырын кызыттым.
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы, драматург Чылгычы Ондар мынчаар чугаалаан: 
– Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол республикада Тыва дылдың хүнүн доктаадып тургусканы дыка улуг ужур-уткалыг. Тыва дылывысты тынгарып, бир баш бедик көдүрген деп болур. Бо удаада тыва дыл хөгжүлдезинге нарын айтырыг­ларны көдүрүп көрейн. Тываның ном үндүрер черин таварыштыр ном үндүрүп алыры берге. «Сөөлгү өртээл» деп номну парладып алыр дээш чадаштым. Баштай санадырымга 48 муң дээн, а төнчү санааш­кынны кылдырарымга, 233 муң рубль ажа берген. Бижип каан шиилеримни театр артистери ойнааш, дыл-домаан өскертип, сөстерин чедингир доктаадып албайн, хостуг «эштип» чоруй барган боор. Автор кижиниң эрге-ажыын камгалап турар федералдыг хоойлу турбуже, шии тургускан режиссерлар шииниң кол утказын өскертир кызырып, үзе-чаза тырткылап каапкан боор. Суурларже ужуражылгалар баарда, бодумнуң бижээн номумну ном үндүрер черден садып алыр кижи-дир мен… Дылывыстың сайзыралы ооң дорт арыг болуру дээш чагаалчылар бодунуң үлүг-хуузун киирип чораан, киирер-даа. Чазак Даргазы Силерниң тыва дылдың сайзыралын деткиириниң тускай фондузун ажыдар деп турарыңар чөптүг деп бодаар мен. Оон аңгыда Тываның чогаалчылары ажылдаар чер, бажың чок, кожавыс хакастар безин Литераторлар бажыңы деп чеди кижи штаттыг структураны тургузуп алды. Бис оон дорайтаан эвес бис. Кызылдың Красноармейская кудумчузунда 74 дугаарлыг бажыңга улуг чогаалчыларывыс Степан Сарыг-оол, Байкара Хөвеңмей, Сергей Пюрбю, Олег Сагаан-оол, Алексндр Пальмбах болгаш өскелер-даа чурттап, ажылдап чорааннар. Ол бажыңга чогаалчылар музейин ажытса эки боор деп саналдап тур мен. 
Чоннуң сагыш-сеткилин көдүрген бедик деңнелдиг чогаалдар тоң негеттинип турар. А амгы үеде чазакта эксперт чөвүлели деп черде кезек даргаларны чыып каан, олар кайы чогаалды күрүне акшазы-биле үндүрерин шиитпирлээр апарган. Ол шын эвес деп бодаар мен.
Чогаалчыларга сөс дооступ чорда, эртемден Каадыр-оол Бичелдейге сөс берген. 
– Тываның эртемденнери делегей чоннарынга тыва чонну таныштырып, дылывыстың байлаан нептередип, көргүзер дээш, үш томнуг «Урянхай-Тыва энциклопедияны» чыып тургузар ажылды кылып турар бис. Амгы үеде ооң кыскалаткан хевири «Словесникти» дооскан бис, ооң башкы үндүрүлгезин силерге сөңнеп көрейн – дээш Тываның Баштыңынга үнелиг номну тудускан. Адак соонда Тываның Баштыңы «Тыва Рес­публикага төрээн дылдарны шинчилеп болгаш кадагалап-камгалаар фондуну тургузар дугайында» Чарлыкка ат салган.
Улустуң чогаалчызы Черлиг-оол Куу­лар сөс алырын дилеп, хол көдүргеш: «Тыва дыл, ооң келир үези, амгы үеде байдалывыс дүвүренчиг, чидиг турда, а бо силер чүге анаа-ла тайбың, чаагай байдал-биле чугаалажып олурар улус силер, бо кандаай чүвел?!.. Чаңгыс чижектен чугаалаайн, Тываның чогаалчыларының аразынга чарлаан национал шаңналының мөөрейинге киришкен чогаалдар хөй келген-даа болза, ону К.А. Бичелдей баштаан чазактың каш даргалары шын эвес шиитпирлээн, ону бо эш-өөрүвүс чугаалажып турдулар, а ам чоп ыыт чок олурар силер. Мээң шаг-шагда, совет үеде-даа болза, бижип каан «Шалбаа-Кудук» деп шиим­ни театр­ ам-даа сценаже үндүрбейн тур. Бо олурар чогаалчывыс Чылгычы Ондар деп кижи шаанда культураны сайыттап, ооң соон­да Күрүне Думазының депутады тургаш чогаалчыларның бажың-балгадын шиит­пирлээр дээш шыдавады, чогум ол Чогаал­чылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазында чүгээр ажылдап турар кижи бо. Оон өске кижи-даа ам дээрезинде чок боор – дээш, ниитизи-биле сагыш-сеткилин өйген, таарыш­паан бодалдарын, кудуушкуннуг чаъс дег чайырады салыпкан. Шүгүмчүлел чокта ажыл бурунгаар чылбазы билдингир. К.А. Бичелдейниң болгаш Чазактың, чогаалчыларның амгы ажылынга хамаарыштыр шыңгыы көрүжүн ол чажырбаан. 
– Шын-дыр, Черлиг-оол Чашкынмаевич! Кандыг-даа, чүү-даа дээн чугааңарны улуу-биле хүлээп көрүп, меңээ идигни берип турарыңар дээш четтирдим – деп, Шолбан Валерьевич чөптүү-биле хүлээп алган. Ажык чугаа доозулганда, чогаалчыларга Шагааның ак айы, Бүгү-делегейниң төрээн дылдар хүнүн таварыштыр Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол суй белээн тыпсып, ак чаагай орукту күзээн.
Түңнел сөс. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Москвадан чаа-ла ужуп келгеш, Тываның чогаалчыларын улуг хүндүткел-биле чалаанынга четтирдивис! Даргавыс ол хире эптиг үени тургузуп бээрге, Тываның чогаалчылары тыва дылдың келир үези, ону сайзырадырының оруктарын дилээн айтырыгга хамаарыштыр делгереңгей санал, ажыктыг арга-сүмелерин бээр байтык, эрткен векте-ле кылып келген ажылы-биле Дарганы чүгле ыттан эрттирип каан. Улустуң чогаалчызы Николай Кууларның, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы Чылгычы Ондарның талазындан тыва дылдың салым-чолу, келир үезинге хамаа­рыштыр чугула боттуг санал, идиг-даа бербээн, кижи илип алыр чүве чок болган. Хоочун коктуг, хола кактыг, Улустуң чогаалчызы Черлиг-оол Куулар-ла харын дыңзыг кылдыр, үе кызыы-даа болза, бодунуң хууда бодалын илередипкени дүвүрелди оттурганы, бир талазында чөп. Ажыы-биле чугаалаарга, совет үе буурап каарга, мынча чылдар дургузунда республика чергелиг хурал-даа, тыва парлалганың ниити угланыышкыны, чогаалга хамаарыштыр сайгарылгалар, чогаал критиказы, ажык чугаалар-даа кылып көрбедивис. 
Чогаалчылар мынчаар ажылдап, чурттаар чүве болза, тыва дылды сайзырадыр дугайында боттуг хемчеглерни дарый чедип алыры берге. Амгы үеде даштыкы сөстер дылывыста хөй кирип келген. Совет үеде терминнер комитеди ажылдап турган, чаа сөстерни словарьга удур чыып, сайгарып, солун арнынга парлап турган (эртемденнер, чогаалчылар, өске адырның специалис­тери). Ооң ажылын катап диргиссе чүл? Тыва дылдың фондузун Дарганың дет­кээни эң-не өөрүнчүг чүүл ол болган. Мээң хууда бодалым, республиканың бүгү культура уран чүүлүнүң ажыл­дакчыларының съезди­­зин дарый эрттирери (эртемденнер, чогаалчылар, композиторлар, чурукчулар) чугула хире. Ындыг хурал эрткен вектиң 1964 чылда чаңгыс катап болган.
Бир эвес ындыг съездини эрттирер дээр болза, чогаадыкчы эвилелдер эки-багын боттарының аразынга коптаржып, хержип алгаш, съездиге чүгле боттуг санал­дарын үндүрүп алгаш келгени дээре (чиңгине тыва чараш аялгалар, ыр сөзү, тыва чугаа культуразы, тыва номнарның чурук каасталгазынга хамаарыштыр национал овур-хевирлер чидип турда, шынап-ла, дүвүрелдиң коңгазы эдер ужурлуг).
Чогаадыкчы эвилелдерниң каттышкан съездизин быжырымчалыг эрттирбес болза, Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң чугаа­лааны ышкаш, кажан шагда «кызыл дустаан» чогаалчылар байтык, дириг боттарывыс безин туман иштинде дег, танышпастап, көрүшпестеп калдывыс. Тыва дылды сайзырадыр дээр болза, дайынчы езу-биле калбаа-биле хөделир, демисежир ужурлуг бис. Улуг-биче хуралдарга хоозун, көп чугаа, аазааш­кын орнунга, чугаалаар чүүлүн киржикчилер парлап, бижип алгаш, хуралдың Протокол арнынга кожуп алганы дээре. Оон башка, чугаалажып-чугаалажып тарай бээрге, түңнелинде куруг болуп турар чүүлүвүс мында. Тываның бүгү интеллигенциязы төрээн тыва дылывысты, ие аа дылывысты сергедип, Чазак Даргазы Шолбан Кара-оолдуң көдүрлүүшкүннүг ажык чугаазынга хамаарыштыр боттуг саналдарын «Шын» солуннуң арнынга уламчылаары күзенчиг деп көрдүм. Тыва дылдың аарыкчыларының «Ажык чугаага» хамаа­рыштыр бодалдары чүл? Ажыы-биле чугаалаарга, «Балык бажындан чыдыыр» дижир. Чогаадыкчы эвилелдер бурууну үстүнче айтып, олар бисти деткивейн турар дижир. Херек кырында ажык чугааже чалаптарга, Дарганың мурнунга күскелер ышкаш апаар­га, кижи кайгаар чүве-дир моң.
Лидия Иргит, 
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, журналист.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.