1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ААРЫГДАН КАМГАЛАНЫЫЛ!

Чылдың-на делегейде туберкулезтан 3 млн кижи өлүп турар, ниитизи-биле 8 млн кижи өкпе аарыг­лыг. Чыл келген тудум, аарыг­ улустуң саны 25-30 хуу чедир өзүп турар, оларның аразында бичии болгаш элээди уруглар бары дүвүрелди болдурбас аргажок.
Эрткен чылын Россияда 100 муң оолдар болгаш уругларның санынга онааштыр 15,2 деп көргүзүг тургустунган. А Тывада 100 муң бичии уругга хамаа­рыштыр аарыг уругларның саны 36,2 көргүзүглүг. Деңнелге кылдыр: хөгжүп турар чурттарда ол көргүзүг 2,5-тен 5,3 хуу аразында. Аарыгның нептереп турары – социал-экономиктиг нарын айтырыг­лар-биле холбашкан. Бирги ээлчегде, амыдырал-чуртталганың байдалының баксырааны, ооң соонда уругларның чедимче чок болгаш эки чемненмейн турары, халдавырлыг база соокка алыскан аарыгларның көвүдээни.  
ТУБЕРКУЛЕЗ ААРЫЫНЫҢ ДУГАЙЫНДА АДА-ИЕЛЕР БОЛГАШ УРУГЛАР ЧҮНҮ БИЛЗЕ ЭКИЛ? 
Сактып алыңар: ону туберкулез аарыг кижи-биле харылзааның соонда хал­дадып ап болур. Инфекция аарыг кижиниң дүкпүрген чараазындан, азырып-бышкырганындан, чөдүргенинден, агаар дамчыштыр халдаар. Ол ышкаш аарыг кижиниң херекселдеринден база. Аарыг кижиниң өг-бүлезинде, аарыгның өөскүп үнген черинде, бир дугаарында айыылдыг байдалга бичии уруглар болгаш элээдилер таваржыр.   
Чүнү канчалза экил? Аарыг кижи-биле харылзааны дораан кызыгаарлаар. Ол кижиниң чанында турар шупту улус туберкулезка удур диспансерге шинчилгени эртип, фтизиатр эмчиниң бижип бергени тускай эмнерни ижер. Бичии уругларны тускай санаторийлерже чоргузар. Чугула чүүл – химиопрофилактика. Оон черле ойталаваңар... Бо хүн силерниң урууңар болгаш силер кадык силер. А эртен? Бир эвес инфекция халдаан кижиге профилактиктиг эмнээшкин чоруттунмаан болза, ол артып калган чуртталгазында аарып болур айыылдыг. Аарыг кижи бар өг-бүлелерде чогуур ужурлуг арыг-силиг дүрүмнерин сагыыры чугула. Чамдык таварылгаларда ол дээрге чанында турар улусту, ооң санында уругларны, баш бурунгаар сагындырып болур чаңгыс-ла арга-дыр. Кижи бүрүзүнге аңгы орун-дөжек, аяк-сава, хууда чоттунар аржыыл, бодунуң саваңы, диш чуур щетка, паста болгаш оон-даа өске чүүлдер тускай турар ужурлуг. Бажың иштин арыг-силигге тудары эргежок чугула, хүннүң-не аштап-арыглаар, өрээлдерни агаарладыр. 
 Хайгаарал бөлүүнче дорт-ла Манту болгаш Диаскинтест харыызы “кадар” болган уруглар кире бээр. Ук шинчилгени чылдың-на бичии уругларның болгаш школа назыны четпээн уругларның өөредилге албан черлеринге база уруг­лар поликлиникаларынга ыяап-ла чорудуп турар. 
Бистиң республикада туберкулино­диагностика болгаш Диаскинтести чылда чаңгыс катап – күзүн салыр. Кажан бичии уругнуң Манту биле Диаскинтестиң харыызы бир дугаар “кадар” кылдыр демдеглеттине бээрге, туберкулезтан аарый бээриниң айыылы улуг. Бир эвес уругнуң холунда Манту тарып каан чери кызып, кадыг ышкаш, хемчээли 5 милиметрден улуг апарган болза, бо таварылгада превентивтиг курсту азы профилактиктиг эмнээшкинни чорудары чугула. Манту биле Диаскинтестиң эки талазы – үе-шаанда аарыгны илередип алыры.
Ам дараазында өкпе аарыының тус­кай профилактиказының дугайында чугаа. БЦЖ вакциназының тарылгазы – туберкулезка удур кол профилактиктиг арга. Вакцинация эрткен уруглар туберкулезтан шуут аарывас, чок-ла болза ол чиик хевирлиг эрте бээр. Бир дугаар вакцинаны божудулга бажыңынга-ла шупту кадык чаа төрүттүнген чаштарга салыр. Ревакцинацияны 7 харлыында эртер.
Ада-иелерге сактып алыр чугула чүүл – туберкулез аарыы-биле өске­лерге бодаарга, тыныш органнары, чем хайылдырыышкынының, сыңый база эндокринниг органнарының хоочураан аарыгларлыг уруглар аарый бээриниң айыылы улуг. Ук аарыглар, а ол ышкаш уругларның халдавырлыг аарыглары (корь, салгын оспазы) организмниң удурланыр шинээн кошкадыптар. Туберкулезтуң клиниказы өскерли берген. Каш чыл бурунгаар безин бо аарыг тода көскү клиниктиг демдектер-биле тодараттынар турган. Ол дидиреп-сирилээр, күштүг чөдүл, могап-шылаар, кил чидирер, чемненир хөөн чок дээн ышкаш демдектерлиг болур.  
Бо хүнде туберкулез оожум сайзыраар, чөдүл чокка база оон өске көскү шынарлар чокка. Ынчангаш Манту биле Диаскинтест тарылгаларның эргежок чугулазы ол. Ол ышкаш 12 хардан өрү уруглар чылдың-на рентген-шинчилгени ыяап-ла эрттирер. Туберкулез эге чадазында илереттинген болгаш эмнээш­кинни озал чокка ол дораан эгелээн болза, эмнеттине бээр аарыг. Эмнеттине бээриниң хуусаазы таварылга бүрүзүнде аңгы хууда, ынчалзажок долузу-биле кадык апаарынга чедир бир чылдан эвээш эвес үе херек.     
Туберкулез аарыын сагындырар дугайында чүгле фтизиатр эмчилер бодаар эвес, а улуг кижи бүрүзү болгаш элээди уруг, ада-ие бүрүзү, боттарының ажы-төлүнүң, ал-бодунуң, уйнуктарының кадыкшылының дугайында сагыш човаар ужурлуг.  
Харааданчыг чүүл – “туберкулезтуң ажык хевири-биле” аарыг кижилер аарыын­ таратпышаан, долгандыр турар улустуң дугайында сагыш човавайн турары. Оларның хөй кезии боттарының тоомча чогу болгаш чурум чогу-биле эмнеттинмейн турар. Ынчангаш туберкулезтан аарываан уругларга химиопро­филактика чорудары-биле база аарыгның эге хевириниң диагностиказын чорудар сорулгалыг шыңгыы улуг ажылды кылыр ужурлуг. 
Маңаа улуг рольду ада-иелер ой­наар, эмчилерниң сүмелерин медерелдиг күүседири чугула. Чүге дизе профилактиктиг хемчеглер негеттинер уругларның кол кезээ бажыңында турар. 
Туберкулез-биле демисежирде, эмчи ажылдакчыларының болгаш чурттакчы чоннуң ниити күжениишкини херек, база боттарының кадыын камнап, кадык амыдыралды чорудары чугула болур. Кадыкшылды күзедивис!    
Орланмаа ДОНГАК, фтизиопедиатр.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.